Choroby skóryRumień wielopostaciowy: objawy, przyczyny i leczenie

Rumień wielopostaciowy: objawy, przyczyny i leczenie

Zaczerwienione tarczowate zmiany na grzbiecie dłoni, charakterystyczne dla rumienia wielopostaciowego.

Rumień wielopostaciowy (łac. erythema multiforme, dawniej nazywany też rumieniem wysiękowym wielopostaciowym) to ostra reakcja zapalna skóry i błon śluzowych, w której na grzbietach rąk, stopach i przedramionach pojawiają się okrągłe ogniska przypominające tarczę strzelniczą. W około 90% przypadków wyzwala ją zakażenie, najczęściej wirusem opryszczki. Wysypka zwykle ustępuje sama w ciągu 2–4 tygodni i nie zostawia blizn, ale u części osób nawraca, a cięższa postać z zajęciem jamy ustnej i oczu wymaga pilnej pomocy lekarza.

Co to jest rumień wielopostaciowy

To reakcja nadwrażliwości. Układ odpornościowy odpowiada na obcy antygen, zwykle fragmenty wirusa, które trafiły do komórek naskórka; pobudzone limfocyty T niszczą pojedyncze keratynocyty i wywołują obrzęk skóry właściwej. Z zewnątrz widać to jako ognisko zbudowane z kilku koncentrycznych pierścieni o różnej barwie.

Wyróżnia się dwie postacie:

  • Rumień wielopostaciowy mniejszy (minor): zmiany dotyczą skóry, a błony śluzowe są wolne lub zajęte w niewielkim stopniu. Chory czuje się na ogół dobrze.
  • Rumień wielopostaciowy większy (major): oprócz wykwitów skórnych pojawiają się bolesne nadżerki w jamie ustnej, na wargach i narządach płciowych, rzadziej na spojówkach, a wysypce towarzyszą gorączka, bóle stawów i złe samopoczucie.

Rumień wielopostaciowy nie jest tym samym co zespół Stevensa-Johnsona ani toksyczna nekroliza naskórka. Kiedyś uznawano je za postacie jednej choroby o różnym nasileniu; dziś uznaje się je za odrębne jednostki chorobowe. Dwie ostatnie są niemal zawsze wywoływane przez substancje stosowane w leczeniu innych chorób, a ich cechą jest rozległe spełzanie naskórka i ciężki stan ogólny. W rumieniu wielopostaciowym ogniska mają wyraźne granice i skupiają się na kończynach.

Kto choruje

Według DermNet rumień wielopostaciowy dotyczy mniej niż 1% populacji. Najczęściej chorują osoby między 20. a 40. rokiem życia, nieco częściej mężczyźni; dzieci i osoby starsze chorują rzadziej. Skłonność do nawrotów po opryszczce wiąże się z pewnymi wariantami genów układu HLA, dlatego choroba może wystąpić u kilku osób w rodzinie, choć nie dziedziczy się wprost.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Zakażenia odpowiadają za około 90% przypadków. Najczęstsze wyzwalacze to:

  • Wirus opryszczki zwykłej (HSV-1, rzadziej HSV-2): najczęstsza przyczyna. Wysypka pojawia się po epizodzie opryszczki wargowej, czasem po tak łagodnym, że chory go nie zauważył.
  • Inne zakażenia: wirus cytomegalii, wirus Epsteina-Barr, grypa, SARS-CoV-2, drożdżyca pochwy, niesztowica (orf, zakażenie odzwierzęce od owiec) oraz bakteria Mycoplasma pneumoniae, która wywołuje zapalenie płuc; zmiany skórno-śluzówkowe po mykoplazmie coraz częściej klasyfikuje się jako osobny zespół (RIME).
  • Substancje stosowane w leczeniu: niesteroidowe preparaty przeciwzapalne i przeciwbólowe, niektóre antybiotyki, preparaty przeciwpadaczkowe, statyny, a także niektóre terapie immunologiczne. Nigdy nie odstawiaj ich na własną rękę; o zmianie decyduje lekarz po ocenie ryzyka i korzyści.
  • Szczepienia: rzadko, ale u niemowląt są najczęstszym wyzwalaczem.
  • Choroby przewlekłe: w postaciach przetrwałych rumień wielopostaciowy bywa związany z nieswoistym zapaleniem jelit, wirusowym zapaleniem wątroby typu C, chłoniakiem lub innym nowotworem.

W wielu przypadkach wyzwalacza nie udaje się ustalić. Ryzyko nawrotu zwiększają częste epizody opryszczki i intensywne nasłonecznienie, które uaktywnia wirusa; wielu chorych wiąże nawroty także ze stresem i niedoborem snu.

Rumień wielopostaciowy: zaczerwienienie i białawe naloty na błonie śluzowej językaRumień wielopostaciowy większy: bolesne nadżerki i krwiste strupy na dolnej wardzeRumień wielopostaciowy: liczne okrągłe, różowe, dobrze odgraniczone ogniska na skórze tułowia

Objawy

Wykwity rozwijają się w ciągu 3–4 dni, zwykle symetrycznie, i zaczynają się na obwodowych częściach ciała: na grzbietach rąk, stopach, przedramionach i podudziach, skąd szerzą się w kierunku tułowia i twarzy. U części chorych kilka dni wcześniej występują objawy przypominające infekcję: zmęczenie, bóle mięśni, stan podgorączkowy.

Skóra

  • Najpierw pojawiają się różowe lub czerwone, okrągłe, lekko wyniosłe grudki, które powiększają się do ognisk o średnicy kilku centymetrów.
  • W ciągu kilku dni przekształcają się w wykwity tarczowate: ciemny, sinawy środek (czasem z pęcherzykiem lub strupem), wokół niego jaśniejszy, obrzęknięty pierścień i zewnętrzna czerwona obwódka. Typowy wykwit ma trzy strefy; wykwity nietypowe mają dwie strefy lub rozmyte granice.
  • Zmiany są dobrze odgraniczone, mogą swędzieć, piec lub być tkliwe. W ciężkim rzucie bywa ich kilkaset, w różnych fazach rozwoju.
  • Przy ciemniejszej karnacji ogniska mogą być raczej fioletowe lub ciemniejsze od otaczającej skóry niż czerwone.

Błony śluzowe

  • W jamie ustnej i na wargach powstają pęcherze, które szybko pękają i zostawiają płytkie, bolesne nadżerki pokryte białawym nalotem; na wargach tworzą się krwiste strupy. Jedzenie, picie i mycie zębów sprawiają ból.
  • Rzadziej zajęte są narządy płciowe (bolesne nadżerki, pieczenie przy oddawaniu moczu) i oczy (zaczerwienienie, łzawienie, światłowstręt, niewyraźne widzenie).
  • Zmiany na śluzówkach mogą wyprzedzać wysypkę lub pojawić się po niej.

Objawy ogólne: w postaci większej gorączka, ból głowy, bóle stawów i mięśni, osłabienie.

Postać mniejsza a postać większa

CechaRumień wielopostaciowy mniejszyRumień wielopostaciowy większy
Skórawykwity tarczowate na dłoniach, stopach i przedramionachwiększe, zlewające się ogniska, często z pęcherzami
Błony śluzowewolne lub pojedyncze nadżerkibolesne nadżerki jamy ustnej, warg, narządów płciowych, czasem oczu
Objawy ogólnebrak lub niewielkiegorączka, bóle stawów, złe samopoczucie
Leczeniezwykle w domu, objawoweczasem w szpitalu
Następstwaprzejściowe przebarwieniamożliwe blizny śluzówek, uszkodzenie oka

Z czym można pomylić rumień wielopostaciowy

  • Pokrzywka: bąble wędrują i znikają w ciągu 24 godzin, nie mają trzech stref ani ciemnego środka; wykwit rumienia utrzymuje się w jednym miejscu wiele dni.
  • Osutki wirusowe: drobne, rozsiane plamki bez układu tarczy, zwykle u dzieci w trakcie infekcji.
  • Zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka: rozległe, bolesne spełzanie naskórka, zajęcie kilku błon śluzowych, ciężki stan ogólny, zwykle po nowo włączonej substancji.
  • Rumień trwały polekowy: jedno lub kilka ognisk, które po każdym przyjęciu danej substancji wracają dokładnie w to samo miejsce.
  • Choroby pęcherzowe (pemfigoid, pęcherzyca): pęcherze bez układu pierścieni, zwykle u osób starszych.
  • Wielopostaciowe osutki świetlne: swędzące grudki w miejscach odsłoniętych po pierwszych wiosennych ekspozycjach na słońce.
  • Rumień wędrujący: pojedyncze, powiększające się ognisko wokół miejsca ukłucia przez kleszcza, często z przejaśnieniem w środku, bez symetrycznej wysypki na dłoniach.
  • Zespół Rowella: wykwity przypominające rumień wielopostaciowy u osoby z toczniem.

Kiedy do lekarza

Każdą wysypkę o wyglądzie tarczy warto pokazać lekarzowi. Pilna wizyta tego samego dnia (lekarz rodzinny lub SOR) jest potrzebna, gdy:

  • zmiany są w jamie ustnej, na wargach, narządach płciowych lub w oczach;
  • wysypka boli, trudno jeść, pić lub oddawać mocz;
  • pojawiły się gorączka, dreszcze, bóle mięśni i stawów;
  • wysypka wystąpiła po rozpoczęciu nowej terapii;
  • pojawiają się duże pęcherze, naskórek spełza lub nadżerki krwawią.

Wezwij pogotowie (112), gdy wargi, język lub gardło nagle puchną, pojawia się duszność albo trudności z przełykaniem, skóra lub wargi sinieją, chory jest splątany lub mdleje. To mogą być objawy anafilaksji, a nie rumienia.

Objawy oczne (ból, światłowstręt, pogorszenie widzenia) wymagają pilnej konsultacji okulistycznej, bo nieleczone zapalenie może zostawić trwałe blizny spojówek i rogówki.

Diagnostyka

Rozpoznanie stawia się na podstawie wyglądu wykwitów, ich rozmieszczenia i wywiadu: przebyte infekcje, opryszczka w ostatnich tygodniach, nowe preparaty, szczepienia. Nie ma jednego testu na rumień wielopostaciowy. Gdy obraz jest nietypowy, lekarz może zlecić:

  • morfologię, OB i próby wątrobowe;
  • badania w kierunku zakażeń, w tym wymaz z nadżerki w kierunku wirusa opryszczki;
  • RTG klatki piersiowej przy podejrzeniu zakażenia mykoplazmą;
  • biopsję skóry z badaniem histopatologicznym i immunofluorescencją, by wykluczyć choroby pęcherzowe;
  • konsultację okulisty, stomatologa lub ginekologa, gdy zajęte są śluzówki.

Przy nawrotach DermNet zaleca zbadanie każdego chorego w kierunku wirusa opryszczki, a gdy nawroty lub przetrwałe zmiany nie mają uchwytnej przyczyny, poszerzenie diagnostyki o choroby układowe i nowotwory.

Leczenie

Rumień wielopostaciowy mniejszy często nie wymaga leczenia, bo wykwity ustępują same. Celem leczenia jest złagodzenie dolegliwości, usunięcie wyzwalacza i zapobieganie powikłaniom.

Usunięcie przyczyny. Jeśli podejrzewa się konkretną substancję, lekarz ją odstawia lub zamienia i odnotowuje w dokumentacji, by w przyszłości jej unikać. Zakażenie bakteryjne leczy się antybiotykiem dobranym przez lekarza. Leczenie przeciwwirusowe włączone już po wysiewie zmian nie skraca pojedynczego rzutu po opryszczce.

Objawy skórne. Na świąd pomagają doustne preparaty przeciwhistaminowe i maść przeciwzapalna dobrana przez dermatologa, a na pieczenie chłodne, wilgotne okłady. Skórę należy regularnie nawilżać emolientem.

Jama ustna. Płukanki antyseptyczne lub znieczulające, miękkie, letnie i niekwaśne potrawy, miękka szczoteczka. Przy zajęciu warg regularne ćwiczenia otwierania ust zapobiegają przykurczom po zagojeniu.

Ciężka postać. Gdy chory nie może jeść ani pić, ma rozległe pęcherze lub wysoką gorączkę, potrzebne jest leczenie w szpitalu: nawadnianie, opatrunki, leczenie bólu, czasem krótka kuracja ogólnym preparatem przeciwzapalnym na początku rzutu. Zakażone nadżerki wymagają antybiotyku.

Nawroty. Jeśli rumień wraca kilka razy w roku po opryszczce, dermatolog może zalecić wielomiesięczne (co najmniej 6 miesięcy) profilaktyczne leczenie przeciwwirusowe w małej dawce, nawet gdy opryszczki nie udało się potwierdzić. W opornych przypadkach stosuje się preparaty modulujące odporność.

Oczy. Każde zajęcie oczu leczy okulista.

Pielęgnacja i zapobieganie nawrotom

  • Dziennik: zapisuj, co poprzedzało rzut (opryszczka, infekcja, słońce, stres, nowy preparat).
  • Ochrona przed słońcem: krem z filtrem na twarz i pomadka ochronna z filtrem na wargi, bo UV uaktywnia wirusa opryszczki.
  • Szybka reakcja na opryszczkę: pierwsze mrowienie wargi to moment, by sięgnąć po zalecone przez lekarza leczenie.
  • Łagodna pielęgnacja: emolient bez zapachu, delikatne mycie, luźne i przewiewne ubrania, unikanie tarcia.
  • Unikanie wyzwalacza: substancji, po której wystąpił rumień, nie wolno przyjmować ponownie; poinformuj o niej każdego lekarza.
  • Wysypianie się i ograniczenie stresu: u części osób zmniejszają liczbę nawrotów opryszczki.

Rumień wielopostaciowy u dzieci

U dzieci choroba występuje rzadziej niż u młodych dorosłych i, tak jak u dorosłych, najczęściej wiąże się z zakażeniem wirusem opryszczki; u niemowląt najczęstszym wyzwalaczem są szczepienia. Przebieg jest zwykle łagodny, ale każde dziecko z nadżerkami w jamie ustnej, gorączką lub odmową picia trzeba zbadać tego samego dnia, bo szybko się odwadnia.

Przebieg i rokowanie

Wykwity ustępują bez blizn w ciągu 2–4 tygodni, w ciężkiej postaci do 6 tygodni. Przez kilka miesięcy mogą pozostać przebarwienia; o tym, jak przyspieszyć ich ustępowanie, piszemy w artykule o hiperpigmentacji. Blizny powstają rzadko, głównie w obrębie błon śluzowych i oka. Nawroty zdarzają się głównie przy opryszczkowej przyczynie, u części chorych kilka razy w roku; długotrwała profilaktyka przeciwwirusowa u wielu chorych zmniejsza liczbę nawrotów lub je zatrzymuje.

Konsultacja dermatologiczna online w mojaDerma

Jeśli masz na dłoniach lub przedramionach okrągłe ogniska przypominające tarczę, ale czujesz się dobrze, a śluzówki są wolne, dermatolog mojaDerma może ocenić zdjęcia w ramach konsultacji online: wstępnie odróżni rumień wielopostaciowy od pokrzywki czy osutki wirusowej, doradzi pielęgnację i zaplanuje profilaktykę nawrotów. Zmiany w jamie ustnej lub oczach, gorączka i spełzanie naskórka wymagają osobistej wizyty u lekarza tego samego dnia.

Najczęściej zadawane pytania

Czym rumień wielopostaciowy różni się od pokrzywki lub wysypki alergicznej?
Wykwit rumienia wielopostaciowego ma budowę tarczy: ciemny środek, jaśniejszy pierścień i czerwoną obwódkę, jest dobrze odgraniczony i utrzymuje się w jednym miejscu przez wiele dni, zwykle symetrycznie na dłoniach, stopach i przedramionach. Bąble pokrzywki wędrują, nie mają stref i znikają bez śladu w ciągu 24 godzin. Wysypki alergiczne po pokarmach czy kosmetykach również nie tworzą pierścieni.
Czy rumień wielopostaciowy jest zaraźliwy?
Nie. Sama reakcja nie przenosi się z człowieka na człowieka. Zaraźliwe mogą być zakażenia, które ją wyzwalają, na przykład opryszczka wargowa lub zakażenie mykoplazmą, ale osoba z wysypką nie „przekazuje” rumienia domownikom.
Jak długo trwa rumień wielopostaciowy i czy zostają blizny?
Rzut trwa zwykle 2–4 tygodnie, w ciężkiej postaci do 6 tygodni. Na skórze blizny zwykle nie powstają; przez kilka miesięcy mogą utrzymywać się przebarwienia. Blizny zdarzają się rzadko i dotyczą głównie błon śluzowych jamy ustnej oraz oka, dlatego zmiany w oczach zawsze ocenia okulista.
Czy rumień wielopostaciowy to to samo co zespół Stevensa-Johnsona?
Nie. Dawniej łączono je w jedno spektrum, ale dziś uznaje się je za odrębne choroby. Zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka to ciężkie reakcje, niemal zawsze na substancje przyjmowane w leczeniu, z rozległym spełzaniem naskórka, zajęciem kilku błon śluzowych i ciężkim stanem ogólnym; wymagają leczenia szpitalnego. Rumień wielopostaciowy jest zwykle łagodny, wywołany infekcją, a jego ogniska mają wyraźne granice i skupiają się na kończynach.
Dlaczego rumień wraca po każdej opryszczce i co można z tym zrobić?
U osób z określoną predyspozycją genetyczną układ odpornościowy reaguje na fragmenty wirusa opryszczki obecne w naskórku, więc każda reaktywacja wirusa może wywołać nowy rzut. Gdy nawroty zdarzają się kilka razy w roku, dermatolog może zalecić profilaktyczne leczenie przeciwwirusowe w małej dawce przez co najmniej 6 miesięcy; u wielu chorych zmniejsza ono liczbę nawrotów lub je zatrzymuje. Pomaga też ochrona warg przed słońcem, które uaktywnia wirusa.
Czy mogę się kąpać, ćwiczyć i chodzić do pracy?
Tak, jeśli czujesz się dobrze. Wybieraj krótki, letni prysznic zamiast gorącej kąpieli, nie trzyj zmian ręcznikiem, a przy otwartych nadżerkach unikaj basenu. Ogranicz się do lekkiego wysiłku i odpocznij, gdy nasila się ból lub zmęczenie. Choroba nie jest zaraźliwa, więc nie ma powodu do izolacji, ale w postaci większej z gorączką i nadżerkami w ustach potrzebne jest zwolnienie i leczenie.
Czy rumień wielopostaciowy może być objawem poważnej choroby?
Najczęściej jest izolowaną reakcją na infekcję lub substancję przyjmowaną w leczeniu. Jeśli jednak zmiany nawracają lub utrzymują się miesiącami bez uchwytnej przyczyny, lekarz poszerza diagnostykę o nieswoiste zapalenie jelit, wirusowe zapalenie wątroby typu C, toczeń oraz choroby nowotworowe, w tym chłoniaki. Zmiany w oczach wymagają oceny okulisty, bo nieleczone grożą trwałym pogorszeniem widzenia.
Czy dziecko może zachorować na rumień wielopostaciowy po szczepieniu?
Tak, choć zdarza się to rzadko; u niemowląt szczepienia są najczęstszym wyzwalaczem, u starszych dzieci przeważają zakażenia, zwłaszcza wirusem opryszczki. Przebieg u dzieci jest zwykle łagodny i wysypka ustępuje sama. Jeśli dziecko ma nadżerki w ustach, gorączkuje lub odmawia picia, powinien je zbadać lekarz jeszcze tego samego dnia, bo małe dzieci szybko się odwadniają.
Czy jedzenie lub kosmetyk mogą wywołać rumień wielopostaciowy?
Pokarmy i kosmetyki nie są typowymi wyzwalaczami; wysypki po nich to zwykle pokrzywka lub kontaktowe zapalenie skóry. Rumień wielopostaciowy wyzwalają przede wszystkim zakażenia (około 90% przypadków), rzadziej substancje przyjmowane w leczeniu i szczepienia. Jeśli wysypka o wyglądzie tarczy pojawiła się po nowym produkcie, pokaż ją lekarzowi, ale nie odstawiaj samodzielnie żadnej terapii.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.