Trądzik odwrócony (łac. acne inversa, ang. hidradenitis suppurativa, HS) to przewlekła, nawracająca choroba zapalna mieszków włosowych w okolicach, gdzie skóra ociera się o skórę: pod pachami, w pachwinach, na pośladkach, pod piersiami. Objawia się bolesnymi guzkami i ropniami, które wracają w te same miejsca, łączą się podskórnymi kanałami i goją się, zostawiając blizny. Nie jest to zakażenie ani skutek złej higieny. W Polsce choruje około 1,6% osób, a od pierwszych objawów do rozpoznania mija często wiele lat, bo zmiany są brane za zwykłe czyraki.
Co to jest trądzik odwrócony
Choroba zaczyna się od zaczopowania ujścia mieszka włosowego keratyną. Zamknięty mieszek rozciąga się, pęka i uwalnia swoją zawartość do skóry właściwej. Układ odpornościowy odpowiada gwałtownym stanem zapalnym: powstaje bolesny guzek, potem ropień. Przewlekłe zapalenie prowadzi do włóknienia i tworzenia wyścielonych nabłonkiem tuneli (przetok), z których sączy się ropa. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne (PTD) zalicza HS do chorób autozapalnych: w zmianach stwierdza się nadmiar cytokin, takich jak TNF-α i interleukina 17, co tłumaczy skuteczność leczenia biologicznego.
Dawna nazwa „zapalenie gruczołów apokrynowych” jest myląca: gruczoły potowe są zajmowane wtórnie, a zmiany mogą pojawiać się także tam, gdzie tych gruczołów nie ma. Dlatego w Polsce przyjęła się nazwa „trądzik odwrócony” (w piśmiennictwie coraz częściej skrót HS), choć z trądzikiem pospolitym choroba ma wspólny tylko punkt wyjścia w mieszku włosowym.
Jak często występuje
Według wytycznych PTD z 2024 roku trądzik odwrócony dotyczy około 0,4% ludności świata, ale w Polsce jego częstość oszacowano na 1,6%. Choroba zaczyna się między okresem dojrzewania a 40. rokiem życia, najczęściej w drugiej lub trzeciej dekadzie; przed pokwitaniem jest rzadkością. Kobiety chorują kilkakrotnie częściej niż mężczyźni, choć postać okołoodbytowa częściej dotyczy mężczyzn. Autorzy przeglądu w „Nowej Medycynie” (2025) podają, że przeciętny wiek rozpoznania w Polsce to 36 lat, a opóźnienie diagnozy sięga nawet 12 lat; najcięższe postacie ma w kraju około 400 osób.
Przyczyny i czynniki ryzyka
- Geny. Około jednej trzeciej chorych ma krewnego pierwszego stopnia z HS; w części rodzin opisano mutacje genów γ-sekretazy, które zaburzają rogowacenie mieszków.
- Palenie tytoniu. Najsilniejszy modyfikowalny czynnik: pali 44–70% chorych, a w badaniu cytowanym przez PTD palacze mieli kilkunastokrotnie większe ryzyko choroby. Nikotyna nasila zaczopowanie mieszków i stan zapalny.
- Nadwaga i otyłość. Każdy dodatkowy punkt BMI podnosi ryzyko, a otyłość zwiększa je ponad czterokrotnie: fałdy skórne ocierają się o siebie, a tkanka tłuszczowa podtrzymuje zapalenie.
- Hormony. Choroba zaczyna się po pokwitaniu, u wielu kobiet zaostrza się przed miesiączką i współistnieje z zespołem policystycznych jajników.
- Tarcie i ucisk. Obcisła odzież, pasek, biustonosz, golenie pach i pachwin.
- Bakterie. Nie wywołują choroby, ale w pękniętych mieszkach namnażają się i podtrzymują zapalenie; posiew ropy jest zwykle jałowy lub niecharakterystyczny.
Trądzik odwrócony nie jest zaraźliwy i nie wynika z braku higieny; nadmierne szorowanie skóry wręcz go nasila.
Objawy
Część chorych na kilka godzin lub dni przed pojawieniem się guzka odczuwa w danym miejscu pieczenie, świąd lub nadmierne pocenie. Potem rozwijają się typowe zmiany:
- Bolesne guzki podskórne o średnicy 0,5–2 cm, twarde, czerwone, przypominające czyraki. Mogą się wchłonąć albo w ciągu godzin lub dni pęknąć.
- Ropnie, z których po pęknięciu wypływa ropa zmieszana z krwią, o nieprzyjemnym zapachu.
- Zaskórniki, często podwójne, czyli czarne punkty na szczycie zgrubień; w zwykłych czyrakach ich nie ma.
- Przetoki: podskórne kanały łączące guzki; okresowo sączy się z nich wydzielina, tak że opatrunki trzeba zmieniać codziennie.
- Blizny: powrózkowate, przerosłe lub zanikowe, z czasem ograniczające ruch ramienia lub chodzenie.
Ból bywa piekący, pulsujący lub rozpierający i często uniemożliwia pracę i codzienne czynności. Świąd nasilają ciepło, wysiłek, stres i pot.
Gdzie pojawiają się zmiany. Najczęściej pod pachami, w pachwinach, na wewnętrznej stronie ud, wokół odbytu i w kroczu, pod piersiami, na pośladkach, w okolicy łonowej, na mosznie i sromie, rzadziej na karku i za uszami. U kobiet dominują pachwiny, pachy, okolica piersi i pośladki; u mężczyzn pachwiny, pachy, krocze, okolica odbytu i szpara pośladkowa. Zmiany są zwykle obustronne. U części chorych współistnieje torbiel pilonidalna (zatoka włosowa) w szparze pośladkowej.
Stadia choroby
Dermatolog ocenia nasilenie w skali Hurleya, od której zależy wybór leczenia:
| Stadium Hurleya | Obraz | Główny kierunek leczenia |
|---|---|---|
| I | pojedyncze lub mnogie ropnie bez przetok i blizn | leczenie miejscowe, zmiana stylu życia |
| II | nawracające ropnie z przetokami i bliznami; zmiany pojedyncze lub liczne, oddalone od siebie | leczenie ogólne i usuwanie pojedynczych zmian |
| III | liczne zmiany połączone przetokami, zajmujące całą okolicę, rozległe blizny | leczenie biologiczne i rozległa operacja |
Do śledzenia odpowiedzi na leczenie służy skala IHS4: liczbę guzków mnoży się przez 1, ropni przez 2, a sączących przetok przez 4; wynik do 3 oznacza postać łagodną, 4–10 umiarkowaną, 11 i więcej ciężką. Stadium Hurleya nie cofa się, bo blizny są nieodwracalne, dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie.
Z czym można pomylić trądzik odwrócony
- Czyrak i czyraczność: pojedyncze lub mnogie gronkowcowe ropnie, które goją się po nacięciu i nie wracają uparcie w te same fałdy; w czyraku nie ma zaskórników ani przetok.
- Trądzik pospolity: zajmuje twarz, plecy i klatkę piersiową, nie fałdy; obie choroby mogą współistnieć.
- Kaszak (torbiel naskórkowa) i torbiel pilonidalna: pojedyncze, niebolesne guzy, które bolą dopiero po zakażeniu.
- Zapalenie mieszków włosowych po goleniu: drobne krostki przy włosach, bez głębokich guzków.
- Skórna postać choroby Leśniowskiego-Crohna: przetoki i owrzodzenia wokół odbytu u osoby z objawami jelitowymi; obie choroby mogą współistnieć.
- Rak kolczystokomórkowy: w wieloletnich zmianach okolicy odbytu i pośladków twardy naciek lub owrzodzenie, które nie goi się mimo leczenia, wymaga biopsji.
Kluczem jest nawrotowość: co najmniej dwa epizody bolesnych zmian w tych samych fałdach w ciągu 6 miesięcy przemawiają za trądzikiem odwróconym, nie za czyrakami.
Choroby współistniejące
HS to choroba całego organizmu. Częściej niż w populacji ogólnej występują zespół metaboliczny, cukrzyca typu 2, nadciśnienie, choroby serca, zespół policystycznych jajników, niedokrwistość, zapalne choroby stawów kręgosłupa (spondyloartropatie), nieswoiste zapalenia jelit oraz depresja i zaburzenia lękowe. Dlatego przy rozpoznaniu lekarz zmierzy ciśnienie i obwód talii, obliczy BMI, zleci badania cukru oraz lipidów i zapyta o nastrój. Przewlekły ból, sączenie i zapach należą do dolegliwości najbardziej obniżających jakość życia w dermatologii; prośba o wsparcie psychologiczne jest częścią leczenia, nie oznaką słabości.
Diagnostyka
Rozpoznanie jest kliniczne. Według PTD i kryteriów z Dessau trzeba spełnić trzy warunki:
- typowe wykwity: guzki, ropnie, przetoki lub blizny;
- typowa lokalizacja: pachy, pachwiny, narządy płciowe, krocze, pośladki, podbrzusze, okolica pod piersiami;
- przewlekły, nawrotowy przebieg (co najmniej dwa epizody w ciągu 6 miesięcy).
Rozpoznanie wspierają obciążony wywiad rodzinny i ujemny posiew z ropnia. Biopsja nie jest potrzebna, chyba że zmiana budzi podejrzenie raka. USG skóry pomaga uwidocznić podskórne tunele i zaplanować zabieg; rezonans wykonuje się przy rozległych zmianach okolicy odbytu. Lekarz ocenia też ból, jakość życia (kwestionariusze HiSQOL, DLQI) i czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego.
Leczenie trądziku odwróconego
Choroby nie da się wyleczyć całkowicie, ale można ją skutecznie kontrolować, zwłaszcza gdy leczenie zaczyna się wcześnie. Wytyczne PTD z 2024 roku łączą trzy elementy: zmianę stylu życia, leczenie farmakologiczne hamujące zapalenie oraz chirurgiczne usunięcie tkanek, których nie da się już uratować. PTD zwraca uwagę na „okno możliwości”: im później włącza się leczenie biologiczne, tym słabiej ono działa.
Postępowanie ogólne (każde stadium)
- Rzucenie palenia; warto skorzystać z poradni antynikotynowej.
- Redukcja masy ciała; u osób z otyłością brytyjskie towarzystwo dermatologiczne dopuszcza farmakologiczne wsparcie odchudzania.
- Leczenie bólu: ogólnodostępne preparaty przeciwzapalne, zimne lub ciepłe okłady; przy bólu neuropatycznym lekarz dobiera inne preparaty.
- Codzienne mycie okolic zmian płynem antyseptycznym, bezzapachowa pielęgnacja, chłonne opatrunki z delikatnym klejem.
Stadium I i postać łagodna. Miejscowo: krem złuszczający o działaniu odkażającym, przygotowywany w aptece na zlecenie dermatologa, stosowany w zaostrzeniu dwa razy dziennie, a po jego opanowaniu raz dziennie lub co 2–3 dni; emulsja z antybiotykiem na powierzchowne krostki; przy częstych zaostrzeniach trzymiesięczna kuracja doustnym antybiotykiem o działaniu przeciwzapalnym. Pojedynczy bolesny guzek można wyciszyć wstrzyknięciem preparatu przeciwzapalnego.
Stadium II i postać umiarkowana. Antybiotyk doustny przez pełne 12 tygodni, a przy niepowodzeniu skojarzenie dwóch antybiotyków przez 10–12 tygodni, czasem powtarzane 2–3 razy w roku. U kobiet z zaostrzeniami przed miesiączką lub z zespołem policystycznych jajników może pomóc leczenie hormonalne, a przy insulinooporności preparat poprawiający wrażliwość na insulinę. Pojedyncze przetoki usuwa się chirurgicznie.
Stadium III, postać ciężka lub brak poprawy po antybiotykach. Leczenie biologiczne: przeciwciała blokujące TNF-α lub interleukinę 17, podawane w zastrzykach podskórnych co 1–4 tygodnie w ośrodkach specjalistycznych; w badaniach około połowa chorych uzyskuje zmniejszenie liczby zmian zapalnych co najmniej o połowę. Leczenie jest długotrwałe i zwykle kontynuowane także w okresie okołooperacyjnym. W nagłym, bolesnym zaostrzeniu stosuje się krótką kurację ogólnym preparatem przeciwzapalnym lub kilkudniową antybiotykoterapię dożylną.
Leczenie chirurgiczne. Operacja usuwa to, czego leczenie przeciwzapalne nie cofnie: przetoki i zbliznowaciałą tkankę. Metody:
- nacięcie i drenaż ropnia: szybka ulga, ale niemal 100% nawrotów, więc tylko doraźnie;
- deroofing, czyli zdjęcie „dachu” przetoki w znieczuleniu miejscowym (skalpel, elektrochirurgia, laser CO₂); rana goi się sama w kilka tygodni; metoda z wyboru w stadium II;
- wycięcie oszczędzające (STEEP) lub szerokie wycięcie całej zajętej okolicy, np. całego dołu pachowego, z rekonstrukcją płatem skórnym lub gojeniem przez ziarninowanie; stosowane w stadium III; gojenie trwa miesiące, ale ryzyko nawrotu w operowanym miejscu jest niskie, najniższe przy rekonstrukcji płatem;
- laserowe usuwanie włosów (Nd:YAG, aleksandrytowy, diodowy) w postaci nieaktywnej, by zmniejszyć liczbę mieszków, które mogą się zaczopować.
Samo nacinanie ropni bez leczenia ogólnego nie hamuje choroby; najlepsze wyniki daje opanowanie zapalenia przed planowaną operacją.
Co możesz zrobić sam
- Noś luźne, bawełniane ubrania i bieliznę bez szwów w pachwinach; unikaj pasków i ramiączek uciskających fałdy.
- Nie gol zmienionych okolic; skracaj włosy trymerem lub zapytaj o depilację laserową.
- Ciepły, wilgotny kompres na dojrzewający guzek ułatwia odpływ ropy; nie wyciskaj i nie przekłuwaj zmian, bo to pogłębia przetoki.
- Używaj bezzapachowego antyperspirantu i detergentów bez substancji zapachowych.
- Planuj aktywność fizyczną tak, by uniknąć długiego przegrzania i tarcia; po treningu od razu umyj i osusz fałdy.
- Prowadź dziennik zaostrzeń (miesiączka, stres, waga, papierosy); to pomaga lekarzowi dobrać leczenie.
Trądzik odwrócony a ciąża
U większości kobiet choroba w ciąży nie zmienia się lub łagodnieje, ale krótko po porodzie zaostrzenia są częstsze. Część terapii (niektóre antybiotyki doustne, pochodne witaminy A, leczenie hormonalne) jest w ciąży przeciwwskazana, dlatego plan leczenia i antykoncepcję trzeba omówić z dermatologiem przed zajściem w ciążę.
Kiedy do lekarza
- Bolesne guzki lub ropnie pod pachami, w pachwinach albo na pośladkach wróciły po raz drugi w ciągu pół roku.
- Ropnie zaczęły się łączyć, sączą się kanały lub powstają blizny.
- Gorączka, dreszcze, szybko szerzące się zaczerwienienie i obrzęk wokół ropnia: tego samego dnia osobiście do lekarza, bo może to być zakażenie tkanek.
- W wieloletnich zmianach pojawił się twardy naciek lub owrzodzenie, które nie goi się mimo leczenia.
- Choroba odbiera sen, pracę lub chęć do kontaktów z ludźmi.
Konsultacja dermatologiczna online w mojaDerma
Jeśli bolesne guzki wracają w te same fałdy, nie czekaj kolejnych lat na rozpoznanie. W ramach konsultacji online mojaDerma dermatolog oceni zdjęcia zmian, wstępnie odróżni trądzik odwrócony od czyraków i torbieli, określi stadium i zaplanuje pierwsze leczenie oraz badania, a w razie potrzeby skieruje do ośrodka prowadzącego leczenie biologiczne lub do chirurga. Wczesne rozpoznanie i leczenie najskuteczniej zmniejszają ryzyko przetok i blizn.
Źródło zdjęcia: Alharbi i wsp., CC BY 2.5, Wikimedia Commons.






