Choroby skóryWszy i gnidy (wszawica): jak wyglądają, objawy i leczenie

Wszy i gnidy (wszawica): jak wyglądają, objawy i leczenie

Wszy głowowe (łac. Pediculus humanus capitis) to drobne owady, które żyją we włosach tuż przy skórze głowy i żywią się krwią, a zarażenie nimi to wszawica głowowa. Najczęściej zarażają się nimi dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, a od nich reszta rodziny. Wszy nie biorą się z brudu i nie przenoszą chorób, ale same nie znikną: bez leczenia zarażenie trwa miesiącami. Poniżej wyjaśniamy, jak wyglądają wszy i gnidy, jak odróżnić je od łupieżu, jak sprawdzić głowę dziecka grzebieniem i jak leczyć wszawicę, żeby nie wróciła.

Jak wyglądają wszy i gnidy

Dorosła wesz ma 2–3 mm długości, szarobrązowe, spłaszczone ciało i sześć odnóży zakończonych pazurkami, którymi trzyma się włosa. Po napiciu się krwi ciemnieje. Wszy nie mają skrzydeł, nie skaczą i nie latają, za to sprawnie przechodzą z włosa na włos i uciekają przed światłem. Dlatego żywego owada trudniej zauważyć niż jego jaja.

Gnidy to jaja wszy. Są owalne, mają około 1 mm, a samica przykleja je do włosa substancją przypominającą cement, kilka milimetrów od skóry głowy, gdzie jest ciepło. Żywe gnidy są żółtobrązowe i półprzezroczyste. Po wykluciu się nimfy (młodej wszy) zostaje biała, pusta osłonka, która wraz z rosnącym włosem oddala się od skóry. Białe gnidy daleko od skóry głowy świadczą więc o dawnym, a niekoniecznie aktywnym zarażeniu.

Cykl rozwojowy jest krótki: nimfa wykluwa się po 7–10 dniach, po kolejnych około 10 dniach staje się dorosłym owadem, który żyje około miesiąca; samica codziennie składa kilka jaj. Poza głową wesz przeżywa najwyżej 1–2 doby, dlatego nie trzeba dezynfekować mieszkania.

Gnidy we włosach za uchem: drobne białe jaja wszy przyklejone do włosówGnida (jajo wszy) mocno przyklejona do włosa, w powiększeniuŻywa wesz głowowa trzymająca się włosa, w powiększeniu mikroskopowym

Objawy wszawicy

  • Świąd skóry głowy: najczęstszy objaw, najsilniejszy na potylicy i za uszami. To reakcja uczuleniowa na ślinę wszy, dlatego przy pierwszym zarażeniu swędzenie może pojawić się dopiero po 4–6 tygodniach. Wszy często widać wcześniej, niż zaczyna swędzieć.
  • Uczucie łaskotania: wrażenie, że coś porusza się we włosach, zwłaszcza wieczorem i w nocy.
  • Gnidy: owalne, błyszczące jaja mocno przyklejone do włosów tuż przy skórze.
  • Żywe wszy: szarobrązowe owady wielkości ziarna sezamu, przemieszczające się między włosami.
  • Skutki drapania: przeczosy i zaczerwienienie na karku i potylicy, czasem nadkażenie bakteryjne z sączącymi się, miodowożółtymi strupami albo powiększone węzły chłonne na szyi.
  • Niespokojny sen: w nocy wszy są aktywniejsze, więc świąd się nasila.

Jak dochodzi do zarażenia

Wszy przechodzą z głowy na głowę podczas bezpośredniego kontaktu: w czasie zabawy, przytulania, robienia wspólnych zdjęć czy spania obok siebie. Rzadziej przenoszą się przez wspólne czapki, grzebienie, szczotki, gumki do włosów, poduszki lub ręczniki, bo wesz, która spadnie z głowy, szybko ginie. Zwierzęta domowe nie roznoszą wszy. Zachorowań przybywa po koloniach i obozach oraz na początku roku szkolnego, gdy dzieci znów spędzają dużo czasu blisko siebie. Czystość włosów nie ma wpływu na ryzyko zarażenia, a długie włosy warto związać, żeby rzadziej stykały się z włosami innych dzieci.

Gnidy czy łupież?

Łupież łatwo strząsnąć z włosów, a gnidy są mocno przyklejone i dają się zsunąć tylko paznokciami lub gęstym grzebieniem. Puste gnidy, z których wszy już się wykluły, są bielsze i oddalone od skóry głowy; świadczą o przebytym, a niekoniecznie trwającym zarażeniu.

Co to jestJak wyglądaCzy daje się strząsnąć?
GnidaOwalna, około 1 mm, przyklejona do włosa z jednej strony; wszystkie gnidy mają podobną wielkośćNie, można ją tylko zsunąć paznokciami wzdłuż włosa
ŁupieżNieregularna, płaska łuska różnej wielkości, leży luźno na włosach i skórzeTak, odpada po potrząśnięciu
Odlew włosowy (pseudognida)Biała, rurkowata, otacza cały włosTak, łatwo zsuwa się wzdłuż włosa
Resztki lakieru lub szamponuNieregularne, lepkie grudkiTak, zmywają się

Jeśli skóra głowy nie tylko swędzi, ale jest też zaczerwieniona, a łuski są tłuste i żółtawe, przyczyną częściej jest łojotokowe zapalenie skóry, a nie wszy.

Jak sprawdzić głowę w domu: wyczesywanie na mokro

  1. Umyj włosy zwykłym szamponem, nałóż obficie odżywkę i jej nie spłukuj. Odżywka na chwilę unieruchamia wszy i ułatwia czesanie.
  2. Rozczesz włosy zwykłym grzebieniem, a potem weź gęsty grzebień do wyczesywania wszy (odstęp między zębami 0,2–0,3 mm).
  3. Czesz pasmo po paśmie od samej skóry głowy po końce włosów, każde pasmo 2–3 razy. Po każdym pociągnięciu wytrzyj grzebień o białą kartkę lub chusteczkę.
  4. Szczególnie dokładnie wyczesz potylicę i okolice za uszami. Tam wszy i gnid jest najwięcej.
  5. Spłucz odżywkę i jeszcze raz wyczesz wilgotne włosy. Przy krótkich włosach kontrola trwa około 10 minut, przy długich lub kręconych 20–30 minut.

Rozpoznanie potwierdza znalezienie żywej wszy. Same gnidy, zwłaszcza białe i oddalone od skóry, nie są powodem do leczenia. Jeśli pierwsze wyczesywanie nic nie wykazało, a swędzenie się utrzymuje, powtórz je po kilku dniach. W razie wątpliwości albo gdy skóra głowy jest mocno rozdrapana, warto skonsultować się z dermatologiem.

Z czym można pomylić wszawicę

Silny świąd towarzyszy też innym chorobom. Świerzb również swędzi intensywnie, zwłaszcza w nocy, ale zajmuje zwykle inne okolice: przestrzenie między palcami, nadgarstki, okolicę pasa. Podobnie mogą wyglądać ukąszenia owadów, zapalenie mieszków włosowych na skórze głowy, atopowe zapalenie skóry u dzieci czy łojotokowe zapalenie skóry.

Leczenie wszawicy

Leczy się tylko osoby, u których znaleziono żywe wszy, i wszystkie tego samego dnia. Do wyboru są trzy sposoby: dwa rodzaje preparatów dostępnych w aptece oraz samo wyczesywanie.

  • Preparaty działające fizycznie (płyny, lotiony i spraye na bazie silikonów lub olejów): otaczają wszy szczelną warstwą i je duszą. Owady nie uodparniają się na nie, dlatego są dziś leczeniem pierwszego wyboru.
  • Preparaty owadobójcze: działają na układ nerwowy wszy. W Europie część wszy stała się na nie oporna, więc jeśli po takiej kuracji owady przetrwały, sięgnij po preparat o innym mechanizmie działania, zamiast powtarzać ten sam.
  • Samo wyczesywanie mechaniczne: gdy chcesz uniknąć jakichkolwiek preparatów, na przykład u małych dzieci lub w ciąży. Wyczesywanie mokrych włosów z odżywką powtarza się co 4 dni przez 2 tygodnie (w 1., 5., 9. i 13. dniu), aby usunąć także świeżo wyklute wszy, a w 17. dniu sprawdza się, czy włosy są już wolne od wszy.

Aby leczenie zadziałało:

  • nakładaj preparat na suche lub wilgotne włosy (zgodnie z ulotką) od nasady po końce, szczególnie na potylicy i za uszami; zbyt mała ilość to najczęstsza przyczyna niepowodzenia;
  • trzymaj go tak długo, jak zaleca ulotka (od kilku minut do całej nocy), nie krócej;
  • powtórz kurację po 7–10 dniach (według ulotki): preparaty nie zawsze niszczą gnidy, a wszy, które wyklują się w tym czasie, nie zdążą jeszcze złożyć jaj;
  • po każdej aplikacji wyczesz martwe wszy i gnidy gęstym grzebieniem;
  • skuteczność sprawdź wyczesywaniem 2–3 dni po drugiej aplikacji i ponownie po tygodniu: jeśli w obu kontrolach nie znajdziesz żywych wszy, leczenie się udało.

U niemowląt, kobiet w ciąży i karmiących piersią preparat dobierz po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Włosów nie trzeba ścinać: preparaty i grzebień działają na włosach każdej długości.

Czego nie robić: nie stosuj majonezu, octu, oliwy ani spirytusu, bo nie zabijają wszy, a nafta i benzyna są niebezpieczne; nie susz włosów suszarką i nie zbliżaj się do otwartego ognia, dopóki preparat jest na włosach, bo wiele takich preparatów jest łatwopalnych; nie przekraczaj ilości podanej w ulotce i nie łącz kilku preparatów; nie używaj środków dla zwierząt ani domowych sprayów owadobójczych; nie lecz profilaktycznie domowników, u których nie znaleziono wszy.

Dom, rodzina, przedszkole i szkoła

Sprzątanie mieszkania nie jest konieczne, bo wesz poza głową szybko ginie. Dla pewności wystarczy: pościel, ręczniki, czapki i pluszaki używane w ciągu ostatnich 2 dni wyprać w temperaturze co najmniej 60 °C albo zamknąć na 2 tygodnie w szczelnym worku; grzebienie i szczotki zanurzyć na 5–10 minut w gorącej wodzie (około 60 °C); kanapę, poduszki i fotelik samochodowy odkurzyć.

Sprawdź wszystkich domowników i osoby, które miały bliski kontakt z zarażonym, a zarażonych lecz tego samego dnia. Poinformuj przedszkole lub szkołę oraz rodziców dzieci, z którymi twoje dziecko się bawi, inaczej wszy wrócą od niesprawdzonego kolegi. W Polsce wszawica od 2008 r. nie figuruje w ustawowym wykazie chorób zakaźnych, a zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Zdrowia dziecka nie izoluje się od grupy: rodzice mają niezwłocznie przeprowadzić kurację, placówka informuje pozostałych rodziców, a pielęgniarka szkolna sprawdza skuteczność po 7–10 dniach. Warto jednak zacząć leczenie od razu i wyczesać gnidy, zanim dziecko wróci do grupy.

Profilaktyka

  • Dziecku idącemu do przedszkola lub szkoły zwiąż lub zapleć długie włosy.
  • Ucz dzieci, żeby nie pożyczały czapek, grzebieni, gumek do włosów ani słuchawek.
  • Gdy znajdziesz wszy, poinformuj przedszkole lub szkołę. Tak przerywa się łańcuch ponownych zarażeń.
  • Regularnie, zwłaszcza po koloniach i na początku roku szkolnego, sprawdzaj włosy dziecka gęstym grzebieniem.
  • Po leczeniu jeszcze przez tydzień wyczesuj włosy co kilka dni, aby wcześnie zauważyć ponowne zarażenie.
  • Skuteczność sprayów „odstraszających” wszy nie została udowodniona. Najpewniejszą profilaktyką jest regularna kontrola grzebieniem.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Zgłoś się do lekarza, gdy:

  • po pełnej kuracji (dwie aplikacje) nadal znajdujesz żywe wszy;
  • skóra głowy ropieje, pokrywa się żółtymi strupami, powiększyły się węzły chłonne na szyi lub pojawiła się gorączka, co może oznaczać nadkażenie bakteryjne;
  • widzisz wszy lub gnidy na rzęsach lub brwiach (to zwykle inny gatunek wszy; konieczna jest wizyta osobista, a u dziecka lekarz ustala źródło zarażenia);
  • nie wiesz, czy to wszy, czy inna choroba skóry głowy;
  • wszy ma niemowlę albo kobieta w ciąży i nie wiesz, który preparat wybrać.

Jeśli pojawiła się gorączka, ropienie się rozszerza albo dziecko jest wyraźnie osłabione, zgłoś się tego samego dnia osobiście do lekarza rodzinnego lub pediatry.

Gdy nie masz pewności, czy to wszy, leczenie nie działa albo nie wiesz, jaki preparat wybrać, dermatolog mojaDerma oceni skórę głowy na podstawie zdjęć podczas konsultacji online i doradzi, jak leczyć wszawicę. Zobacz, jak to działa.

Źródła zdjęć: Kosta Mumcuoglu, CC BY-SA 3.0; Gilles San Martin, CC BY-SA 2.0; Janek Lass, CC BY 4.0. Wszystkie z Wikimedia Commons.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wszy biorą się z brudu?
Nie. Wszy równie chętnie zasiedlają czyste, jak i zaniedbane włosy, bo potrzebują tylko ciepła skóry głowy i krwi. Zarażenie nie świadczy o złej higienie ani o zaniedbaniu ze strony rodziców.
Jak wyglądają wszy we włosach?
Dorosła wesz to szarobrązowy owad wielkości ziarna sezamu (2–3 mm), bez skrzydeł, który szybko przemieszcza się między włosami i chowa przed światłem. Łatwiej zobaczyć gnidy: owalne jaja wielkości około 1 mm, mocno przyklejone do włosów tuż przy skórze, najczęściej na potylicy i za uszami.
Czy wszy skaczą albo latają?
Nie. Wszy nie mają skrzydeł i nie potrafią skakać. Przechodzą z głowy na głowę głównie przy bezpośrednim kontakcie włosów, rzadziej przez wspólne czapki, grzebienie czy poduszki. Zwierzęta domowe ich nie roznoszą.
Jak odróżnić żywe gnidy od pustych?
Żywe gnidy są żółtobrązowe, półprzezroczyste i przyklejone tuż przy skórze głowy. Puste, z których wszy już się wykluły, są białe i wraz z rosnącym włosem oddalają się od skóry. Same białe gnidy daleko od skóry nie dowodzą aktywnego zarażenia; podstawą leczenia jest znaleziona żywa wesz.
Jak długo wszy przeżywają poza głową?
Tylko 1–2 doby, a gnidy oddalone od skóry głowy zwykle się nie wykluwają, bo potrzebują jej ciepła. Nie trzeba więc dezynfekować mieszkania: wystarczy wyprać pościel i czapki używane w ciągu ostatnich dwóch dni albo zamknąć je na 2 tygodnie w szczelnym worku.
Dlaczego kurację trzeba powtórzyć po tygodniu?
Preparaty zwykle zabijają żywe wszy, ale nie wszystkie gnidy. Po 7–10 dniach z pozostałych jaj wykluwają się nowe wszy, a druga aplikacja przerywa ich cykl rozwojowy, zanim zdążą złożyć własne jaja.
Czy trzeba leczyć całą rodzinę?
Sprawdzić trzeba wszystkich domowników, ale leczy się tylko te osoby, u których znaleziono żywe wszy, i wszystkie tego samego dnia. Profilaktyczne stosowanie preparatów u osób bez wszy nie jest zalecane: nie ma sensu i może podrażnić skórę głowy.
Czy trzeba obciąć włosy?
Nie. Preparaty i gęsty grzebień działają na włosach każdej długości, a krótkie włosy nie chronią przed zarażeniem. Długie włosy wystarczy związać, żeby rzadziej stykały się z włosami innych dzieci.
Czy dziecko z wszami może chodzić do przedszkola lub szkoły?
W Polsce wszawica nie jest chorobą zakaźną w rozumieniu ustawy, a stanowisko Ministerstwa Zdrowia zakłada, że dziecka nie izoluje się od grupy. Rodzice mają jednak niezwłocznie rozpocząć kurację i sprawdzić domowników, a placówkę należy poinformować, żeby skontrolowano pozostałe dzieci. Najlepiej wykonać pierwszą aplikację i wyczesać gnidy przed powrotem dziecka do grupy.
Kiedy z wszawicą zgłosić się do lekarza?
Gdy po pełnej kuracji (dwóch aplikacjach) wszy nadal są obecne, skóra głowy ropieje lub jest mocno rozdrapana, wszy pojawiły się na rzęsach, a także gdy chodzi o niemowlę lub kobietę w ciąży, bo wtedy preparat trzeba dobrać ostrożniej. Gorączka lub rozszerzające się ropienie wymagają wizyty osobistej tego samego dnia.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Agnė Panavienė(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.