Wszy głowowe (łac. Pediculus humanus capitis) to drobne owady, które żyją we włosach tuż przy skórze głowy i żywią się krwią, a zarażenie nimi to wszawica głowowa. Najczęściej zarażają się nimi dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, a od nich reszta rodziny. Wszy nie biorą się z brudu i nie przenoszą chorób, ale same nie znikną: bez leczenia zarażenie trwa miesiącami. Poniżej wyjaśniamy, jak wyglądają wszy i gnidy, jak odróżnić je od łupieżu, jak sprawdzić głowę dziecka grzebieniem i jak leczyć wszawicę, żeby nie wróciła.
Jak wyglądają wszy i gnidy
Dorosła wesz ma 2–3 mm długości, szarobrązowe, spłaszczone ciało i sześć odnóży zakończonych pazurkami, którymi trzyma się włosa. Po napiciu się krwi ciemnieje. Wszy nie mają skrzydeł, nie skaczą i nie latają, za to sprawnie przechodzą z włosa na włos i uciekają przed światłem. Dlatego żywego owada trudniej zauważyć niż jego jaja.
Gnidy to jaja wszy. Są owalne, mają około 1 mm, a samica przykleja je do włosa substancją przypominającą cement, kilka milimetrów od skóry głowy, gdzie jest ciepło. Żywe gnidy są żółtobrązowe i półprzezroczyste. Po wykluciu się nimfy (młodej wszy) zostaje biała, pusta osłonka, która wraz z rosnącym włosem oddala się od skóry. Białe gnidy daleko od skóry głowy świadczą więc o dawnym, a niekoniecznie aktywnym zarażeniu.
Cykl rozwojowy jest krótki: nimfa wykluwa się po 7–10 dniach, po kolejnych około 10 dniach staje się dorosłym owadem, który żyje około miesiąca; samica codziennie składa kilka jaj. Poza głową wesz przeżywa najwyżej 1–2 doby, dlatego nie trzeba dezynfekować mieszkania.



Objawy wszawicy
- Świąd skóry głowy: najczęstszy objaw, najsilniejszy na potylicy i za uszami. To reakcja uczuleniowa na ślinę wszy, dlatego przy pierwszym zarażeniu swędzenie może pojawić się dopiero po 4–6 tygodniach. Wszy często widać wcześniej, niż zaczyna swędzieć.
- Uczucie łaskotania: wrażenie, że coś porusza się we włosach, zwłaszcza wieczorem i w nocy.
- Gnidy: owalne, błyszczące jaja mocno przyklejone do włosów tuż przy skórze.
- Żywe wszy: szarobrązowe owady wielkości ziarna sezamu, przemieszczające się między włosami.
- Skutki drapania: przeczosy i zaczerwienienie na karku i potylicy, czasem nadkażenie bakteryjne z sączącymi się, miodowożółtymi strupami albo powiększone węzły chłonne na szyi.
- Niespokojny sen: w nocy wszy są aktywniejsze, więc świąd się nasila.
Jak dochodzi do zarażenia
Wszy przechodzą z głowy na głowę podczas bezpośredniego kontaktu: w czasie zabawy, przytulania, robienia wspólnych zdjęć czy spania obok siebie. Rzadziej przenoszą się przez wspólne czapki, grzebienie, szczotki, gumki do włosów, poduszki lub ręczniki, bo wesz, która spadnie z głowy, szybko ginie. Zwierzęta domowe nie roznoszą wszy. Zachorowań przybywa po koloniach i obozach oraz na początku roku szkolnego, gdy dzieci znów spędzają dużo czasu blisko siebie. Czystość włosów nie ma wpływu na ryzyko zarażenia, a długie włosy warto związać, żeby rzadziej stykały się z włosami innych dzieci.
Gnidy czy łupież?
Łupież łatwo strząsnąć z włosów, a gnidy są mocno przyklejone i dają się zsunąć tylko paznokciami lub gęstym grzebieniem. Puste gnidy, z których wszy już się wykluły, są bielsze i oddalone od skóry głowy; świadczą o przebytym, a niekoniecznie trwającym zarażeniu.
| Co to jest | Jak wygląda | Czy daje się strząsnąć? |
|---|---|---|
| Gnida | Owalna, około 1 mm, przyklejona do włosa z jednej strony; wszystkie gnidy mają podobną wielkość | Nie, można ją tylko zsunąć paznokciami wzdłuż włosa |
| Łupież | Nieregularna, płaska łuska różnej wielkości, leży luźno na włosach i skórze | Tak, odpada po potrząśnięciu |
| Odlew włosowy (pseudognida) | Biała, rurkowata, otacza cały włos | Tak, łatwo zsuwa się wzdłuż włosa |
| Resztki lakieru lub szamponu | Nieregularne, lepkie grudki | Tak, zmywają się |
Jeśli skóra głowy nie tylko swędzi, ale jest też zaczerwieniona, a łuski są tłuste i żółtawe, przyczyną częściej jest łojotokowe zapalenie skóry, a nie wszy.
Jak sprawdzić głowę w domu: wyczesywanie na mokro
- Umyj włosy zwykłym szamponem, nałóż obficie odżywkę i jej nie spłukuj. Odżywka na chwilę unieruchamia wszy i ułatwia czesanie.
- Rozczesz włosy zwykłym grzebieniem, a potem weź gęsty grzebień do wyczesywania wszy (odstęp między zębami 0,2–0,3 mm).
- Czesz pasmo po paśmie od samej skóry głowy po końce włosów, każde pasmo 2–3 razy. Po każdym pociągnięciu wytrzyj grzebień o białą kartkę lub chusteczkę.
- Szczególnie dokładnie wyczesz potylicę i okolice za uszami. Tam wszy i gnid jest najwięcej.
- Spłucz odżywkę i jeszcze raz wyczesz wilgotne włosy. Przy krótkich włosach kontrola trwa około 10 minut, przy długich lub kręconych 20–30 minut.
Rozpoznanie potwierdza znalezienie żywej wszy. Same gnidy, zwłaszcza białe i oddalone od skóry, nie są powodem do leczenia. Jeśli pierwsze wyczesywanie nic nie wykazało, a swędzenie się utrzymuje, powtórz je po kilku dniach. W razie wątpliwości albo gdy skóra głowy jest mocno rozdrapana, warto skonsultować się z dermatologiem.
Z czym można pomylić wszawicę
Silny świąd towarzyszy też innym chorobom. Świerzb również swędzi intensywnie, zwłaszcza w nocy, ale zajmuje zwykle inne okolice: przestrzenie między palcami, nadgarstki, okolicę pasa. Podobnie mogą wyglądać ukąszenia owadów, zapalenie mieszków włosowych na skórze głowy, atopowe zapalenie skóry u dzieci czy łojotokowe zapalenie skóry.
Leczenie wszawicy
Leczy się tylko osoby, u których znaleziono żywe wszy, i wszystkie tego samego dnia. Do wyboru są trzy sposoby: dwa rodzaje preparatów dostępnych w aptece oraz samo wyczesywanie.
- Preparaty działające fizycznie (płyny, lotiony i spraye na bazie silikonów lub olejów): otaczają wszy szczelną warstwą i je duszą. Owady nie uodparniają się na nie, dlatego są dziś leczeniem pierwszego wyboru.
- Preparaty owadobójcze: działają na układ nerwowy wszy. W Europie część wszy stała się na nie oporna, więc jeśli po takiej kuracji owady przetrwały, sięgnij po preparat o innym mechanizmie działania, zamiast powtarzać ten sam.
- Samo wyczesywanie mechaniczne: gdy chcesz uniknąć jakichkolwiek preparatów, na przykład u małych dzieci lub w ciąży. Wyczesywanie mokrych włosów z odżywką powtarza się co 4 dni przez 2 tygodnie (w 1., 5., 9. i 13. dniu), aby usunąć także świeżo wyklute wszy, a w 17. dniu sprawdza się, czy włosy są już wolne od wszy.
Aby leczenie zadziałało:
- nakładaj preparat na suche lub wilgotne włosy (zgodnie z ulotką) od nasady po końce, szczególnie na potylicy i za uszami; zbyt mała ilość to najczęstsza przyczyna niepowodzenia;
- trzymaj go tak długo, jak zaleca ulotka (od kilku minut do całej nocy), nie krócej;
- powtórz kurację po 7–10 dniach (według ulotki): preparaty nie zawsze niszczą gnidy, a wszy, które wyklują się w tym czasie, nie zdążą jeszcze złożyć jaj;
- po każdej aplikacji wyczesz martwe wszy i gnidy gęstym grzebieniem;
- skuteczność sprawdź wyczesywaniem 2–3 dni po drugiej aplikacji i ponownie po tygodniu: jeśli w obu kontrolach nie znajdziesz żywych wszy, leczenie się udało.
U niemowląt, kobiet w ciąży i karmiących piersią preparat dobierz po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Włosów nie trzeba ścinać: preparaty i grzebień działają na włosach każdej długości.
Czego nie robić: nie stosuj majonezu, octu, oliwy ani spirytusu, bo nie zabijają wszy, a nafta i benzyna są niebezpieczne; nie susz włosów suszarką i nie zbliżaj się do otwartego ognia, dopóki preparat jest na włosach, bo wiele takich preparatów jest łatwopalnych; nie przekraczaj ilości podanej w ulotce i nie łącz kilku preparatów; nie używaj środków dla zwierząt ani domowych sprayów owadobójczych; nie lecz profilaktycznie domowników, u których nie znaleziono wszy.
Dom, rodzina, przedszkole i szkoła
Sprzątanie mieszkania nie jest konieczne, bo wesz poza głową szybko ginie. Dla pewności wystarczy: pościel, ręczniki, czapki i pluszaki używane w ciągu ostatnich 2 dni wyprać w temperaturze co najmniej 60 °C albo zamknąć na 2 tygodnie w szczelnym worku; grzebienie i szczotki zanurzyć na 5–10 minut w gorącej wodzie (około 60 °C); kanapę, poduszki i fotelik samochodowy odkurzyć.
Sprawdź wszystkich domowników i osoby, które miały bliski kontakt z zarażonym, a zarażonych lecz tego samego dnia. Poinformuj przedszkole lub szkołę oraz rodziców dzieci, z którymi twoje dziecko się bawi, inaczej wszy wrócą od niesprawdzonego kolegi. W Polsce wszawica od 2008 r. nie figuruje w ustawowym wykazie chorób zakaźnych, a zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Zdrowia dziecka nie izoluje się od grupy: rodzice mają niezwłocznie przeprowadzić kurację, placówka informuje pozostałych rodziców, a pielęgniarka szkolna sprawdza skuteczność po 7–10 dniach. Warto jednak zacząć leczenie od razu i wyczesać gnidy, zanim dziecko wróci do grupy.
Profilaktyka
- Dziecku idącemu do przedszkola lub szkoły zwiąż lub zapleć długie włosy.
- Ucz dzieci, żeby nie pożyczały czapek, grzebieni, gumek do włosów ani słuchawek.
- Gdy znajdziesz wszy, poinformuj przedszkole lub szkołę. Tak przerywa się łańcuch ponownych zarażeń.
- Regularnie, zwłaszcza po koloniach i na początku roku szkolnego, sprawdzaj włosy dziecka gęstym grzebieniem.
- Po leczeniu jeszcze przez tydzień wyczesuj włosy co kilka dni, aby wcześnie zauważyć ponowne zarażenie.
- Skuteczność sprayów „odstraszających” wszy nie została udowodniona. Najpewniejszą profilaktyką jest regularna kontrola grzebieniem.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Zgłoś się do lekarza, gdy:
- po pełnej kuracji (dwie aplikacje) nadal znajdujesz żywe wszy;
- skóra głowy ropieje, pokrywa się żółtymi strupami, powiększyły się węzły chłonne na szyi lub pojawiła się gorączka, co może oznaczać nadkażenie bakteryjne;
- widzisz wszy lub gnidy na rzęsach lub brwiach (to zwykle inny gatunek wszy; konieczna jest wizyta osobista, a u dziecka lekarz ustala źródło zarażenia);
- nie wiesz, czy to wszy, czy inna choroba skóry głowy;
- wszy ma niemowlę albo kobieta w ciąży i nie wiesz, który preparat wybrać.
Jeśli pojawiła się gorączka, ropienie się rozszerza albo dziecko jest wyraźnie osłabione, zgłoś się tego samego dnia osobiście do lekarza rodzinnego lub pediatry.
Gdy nie masz pewności, czy to wszy, leczenie nie działa albo nie wiesz, jaki preparat wybrać, dermatolog mojaDerma oceni skórę głowy na podstawie zdjęć podczas konsultacji online i doradzi, jak leczyć wszawicę. Zobacz, jak to działa.
Źródła zdjęć: Kosta Mumcuoglu, CC BY-SA 3.0; Gilles San Martin, CC BY-SA 2.0; Janek Lass, CC BY 4.0. Wszystkie z Wikimedia Commons.






