Twardzina ograniczona (łac. morphea, nazywana też twardziną skórną lub miejscową) to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której na skórze pojawiają się dobrze odgraniczone, stwardniałe ogniska. Najpierw pojawia się faza zapalna: różowa lub sinofioletowa plama, która stopniowo twardnieje, bieleje i zaczyna lśnić jak wosk. Potem choroba wygasa i zostawia po sobie przebarwienie lub ścieńczenie skóry. W odróżnieniu od twardziny układowej nie zajmuje narządów wewnętrznych. Nie jest zakaźna i często daje się zatrzymać, zwłaszcza gdy leczenie zaczyna się w fazie aktywnej. Poniżej wyjaśniamy, jak ją rozpoznać, czym różni się od innych „twardych plam” na skórze i co zaleca Polskie Towarzystwo Dermatologiczne.
Co to jest twardzina ograniczona
W skórze chorego układ odpornościowy pobudza fibroblasty, czyli komórki produkujące kolagen, do nadmiernej pracy. Nadmiar kolagenu zagęszcza skórę właściwą: traci ona elastyczność, mieszki włosowe i gruczoły potowe zanikają, a w cięższych postaciach włóknienie sięga tkanki podskórnej, powięzi, mięśni, a nawet kości. Według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego (PTD) z 2019 roku zapadalność wynosi 0,4–2,7 na 100 tysięcy osób rocznie, choroba występuje 2,6–6 razy częściej u kobiet i ma dwa szczyty zachorowań: między 7. a 11. rokiem życia oraz między 40. a 50. rokiem życia. Około 15% chorych to dzieci poniżej 10. roku życia.
Twardzina ograniczona a twardzina układowa
To dwie różne choroby, choć łączy je nazwa i mechanizm włóknienia. Twardzina układowa obejmuje skórę palców, naczynia krwionośne i narządy wewnętrzne: płuca, serce, nerki, przewód pokarmowy. Twardzina ograniczona, jak podkreśla DermNet, nie powoduje stwardnienia palców, nie wiąże się z obecnością swoistych autoprzeciwciał ani ze zmianami w naczyniach wałów paznokciowych i nie uszkadza narządów. Nie przechodzi też w postać układową. Mimo to w ciężkich, uogólnionych lub linijnych postaciach do 30% chorych zgłasza objawy pozaskórne: zmęczenie, bóle stawów i mięśni, zgagę, czasem marznięcie i bielenie palców. Dlatego część pacjentów jest prowadzona wspólnie przez dermatologa i reumatologa.
Rodzaje twardziny ograniczonej
Klasyfikacja European Dermatology Forum z 2017 roku, przyjęta przez PTD, wyróżnia pięć głównych typów: ograniczony (plackowaty), linijny, uogólniony, głęboki i mieszany. Postacie mieszane, w których współistnieją dwa typy, dotyczą około 15% chorych.
- Twardzina plackowata. Najczęstsza u dorosłych. Jedno lub kilka owalnych ognisk o średnicy od 2 do 15 cm, zwykle na tułowiu: pod biustem, na brzuchu, plecach, w okolicy pasa lub pachwin, czyli tam, gdzie skórę uciska odzież. Rzadsze odmiany to twardzina grudkowa (drobne, stwardniałe grudki) i postać pierwotnie zanikowa (atrophoderma Pasini-Pierini), w której od początku dominują brunatne, lekko zapadnięte plamy bez wyraźnego stwardnienia.
- Twardzina linijna. Podstawowa postać u dzieci (ponad połowa przypadków dziecięcych). Pasmo stwardnienia biegnie wzdłuż kończyny, zwykle dolnej, rzadziej wzdłuż tułowia. Gdy zajmuje czoło i owłosioną skórę głowy, mówimy o twardzinie typu cięcia szablą (en coup de sabre): pionowa bruzda od brwi w górę, z ogniskiem łysienia bliznowaciejącego. Postępujący zanik połowiczy twarzy (zespół Parry'ego-Romberga) obejmuje głębsze warstwy: tkankę podskórną, mięśnie i kości jednej połowy twarzy.
- Twardzina uogólniona. Według PTD rozpoznaje się ją, gdy występują co najmniej cztery ogniska stwardnienia większe niż 3 cm w dwóch lub więcej okolicach ciała; dotyczy 7–9% chorych i przebiega ciężej. Zmiany są zwykle symetryczne, na tułowiu i kończynach, i oszczędzają twarz, ręce i stopy. Jej najcięższą odmianą jest twardzina uogólniona zniekształcająca: stwardnienie obejmuje okrężnie kończyny i tułów, sięga mięśni i kości, a nieleczone szybko prowadzi do przykurczów; występuje u 1–2% chorych, głównie u dzieci do 14. roku życia.
- Twardzina głęboka. Proces toczy się głównie w tkance podskórnej i powięzi. Skóra bywa niewiele zmieniona, ale jest „przyklejona” do podłoża, a nad ogniskiem widać zaciągnięcia przypominające skórkę pomarańczy.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Przyczyna nie jest znana. PTD wskazuje na współdziałanie czynników genetycznych, epigenetycznych i środowiskowych: pobudzone komórki naskórka wydzielają cytokiny, te aktywują limfocyty i śródbłonek naczyń, a one z kolei pobudzają fibroblasty do produkcji kolagenu. Twardzina ograniczona nie jest dziedziczona wprost, ale według DermNet do 40% chorych z ciężkimi postaciami ma u siebie lub w rodzinie inną chorobę autoimmunologiczną, np. chorobę tarczycy, bielactwo czy reumatoidalne zapalenie stawów.
Choroba zwykle zaczyna się bez uchwytnej przyczyny, ale u części chorych da się wskazać czynnik, który poprzedził pojawienie się ogniska w danym miejscu:
- uraz mechaniczny, rana, operacja, długotrwały ucisk lub powtarzające się tarcie (pasek, ramiączko biustonosza);
- radioterapia;
- zastrzyki i szczepienia wykonane w tym miejscu;
- ukąszenia owadów i ukłucia kleszczy; związek z zakażeniem krętkiem Borrelia, czyli boreliozą, był przez lata dyskutowany, ale PTD uznaje go za mało prawdopodobny i nie zaleca rutynowego oznaczania przeciwciał;
- niektóre preparaty stosowane w leczeniu innych chorób.
Choroba nie jest zakaźna. Nie przenosi się przez dotyk, wspólne ręczniki ani kontakty seksualne.


Objawy
Typowe ognisko przechodzi trzy etapy, choć nie u każdego chorego widać wszystkie.
- Faza zapalna. Różowa, sina lub przypominająca siniak plama, czasem lekko obrzęknięta. Może swędzieć lub być tkliwa. To moment, w którym leczenie działa najlepiej.
- Faza stwardnienia. Środek plamy twardnieje, staje się woskowożółty lub porcelanowobiały i lśniący, a wokół utrzymuje się sinofioletowa obwódka (lilac ring), a to znak, że choroba jest wciąż aktywna. Skóra jest twarda przy ujęciu w fałd, pozbawiona włosów i sucha, bo gruczoły potowe przestały pracować.
- Faza zaniku. Obwódka znika, ognisko blednie lub brązowieje, skóra ścieńczeje i może się zapaść, jeśli ubyło tkanki tłuszczowej. Przebarwienie bywa trwałe; o tym, jak je rozjaśniać, piszemy w artykule o hiperpigmentacji.
Pozostałe objawy zależą od postaci i głębokości zmian:
- uczucie ściągnięcia i napięcia, czasem ból lub mrowienie, gdy stwardnienie uciska nerwy skórne;
- ograniczenie ruchomości stawu, nad którym leży ognisko; w postaci linijnej kończyn u dzieci powikłania ortopedyczne (zaburzenia wzrostu, ograniczenie ruchomości stawów, przykurcze) dotyczą według PTD 30–50% chorych, a kończyna może stać się cieńsza lub krótsza;
- trwała utrata włosów w ognisku na owłosionej skórze głowy, czyli łysienie bliznowaciejące, o którym piszemy w tekście o łysieniu;
- w twardzinie typu cięcia szablą: asymetria twarzy, problemy z zębami i zgryzem, męczliwość mięśni żucia, bóle głowy, rzadko napady padaczkowe lub inne objawy neurologiczne;
- w starych ogniskach na podudziach mogą tworzyć się trudno gojące się owrzodzenia.
Z czym można pomylić twardzinę ograniczoną
Stwardniałą lub przebarwioną plamę można pomylić z kilkoma innymi chorobami. Dermatolog różnicuje twardzinę ograniczoną między innymi z:
- liszajem twardzinowym: porcelanowobiałe, pomarszczone, często swędzące ogniska, najczęściej w okolicy narządów płciowych; obie choroby mogą współistnieć;
- twardziną układową, gdy stwardnienie dotyczy palców i towarzyszy mu bielenie palców pod wpływem zimna;
- eozynofilowym zapaleniem powięzi, dziś uznawanym za odrębną chorobę: bolesny obrzęk i stwardnienie kończyn;
- bliznami i bliznowcami po urazie lub zabiegu;
- rumieniem wędrującym w boreliozie, gdy ognisko jest w fazie zapalnej;
- przebarwieniami pozapalnymi i plamami typu «kawa z mlekiem» (café au lait), gdy widać już tylko etap zaniku; u niemowląt wczesne ogniska bywają mylone z naczyniakami.
Kiedy do lekarza
- Nowa, twardniejąca lub zmieniająca kolor plama nie znika w ciągu kilku tygodni, zwłaszcza gdy ma fioletową obwódkę.
- Ognisko szybko rośnie, pojawiają się kolejne albo układają się w pasmo wzdłuż kończyny lub na czole.
- Zmiana dotyczy dziecka lub nastolatka: twardzina linijna u dzieci wymaga szybkiego leczenia, bo może zaburzyć wzrost kończyny i rozwój twarzy.
- Skóra nad stawem sztywnieje, trudniej zgiąć palec, łokieć czy kolano.
- Oprócz zmian skórnych pojawiły się marznięcie i bielenie palców, bóle stawów, duszność lub trudności z przełykaniem; wtedy trzeba wykluczyć twardzinę układową.
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym: dobrze odgraniczone, stwardniałe lub zanikowe ognisko z typową ewolucją wystarcza doświadczonemu dermatologowi. W każdym wątpliwym przypadku PTD zaleca rozważenie pobrania wycinka do badania histopatologicznego, które pokazuje pogrubiałe, zbite włókna kolagenu, zanik przydatków skóry i naciek zapalny.
Badania dodatkowe zależą od postaci:
- Badania krwi: morfologia, OB, LDH, kinaza kreatynowa i aldolaza (przy objawach mięśniowych). W aktywnej postaci uogólnionej i linijnej częste są eozynofilia i podwyższone wskaźniki zapalenia; przeciwciała przeciwjądrowe bywają obecne, ale nie przesądzają o rozpoznaniu.
- USG tkanek miękkich lub rezonans magnetyczny, gdy ognisko leży nad stawem, towarzyszą mu objawy mięśniowe lub trzeba ocenić głębokość włóknienia.
- Rezonans magnetyczny głowy u każdego chorego z twardziną typu cięcia szablą w chwili rozpoznania, nawet bez objawów neurologicznych.
- Dokumentacja fotograficzna i pomiary ognisk na kolejnych wizytach, bo to one pokazują, czy choroba jest aktywna i czy leczenie działa.
Pacjentów z bólem lub obrzękiem stawów konsultuje reumatolog, a dzieci z zajęciem kończyny dodatkowo ortopeda i fizjoterapeuta.
Leczenie twardziny ograniczonej
Nie ma terapii, która usuwa skłonność do choroby, ale można wygasić stan zapalny, zatrzymać twardnienie i uchronić głębsze tkanki. Leczy się tylko ogniska aktywne: zmiany nieaktywne, czyli przebarwienia i zanik, nie reagują na terapię przeciwzapalną i wymagają co najwyżej pielęgnacji lub zabiegów estetycznych. Wybór metody zależy od postaci, aktywności, rozległości i głębokości zmian oraz wieku chorego. Poniższy podział opiera się na rekomendacjach PTD.
Pojedyncze, powierzchowne ogniska (twardzina plackowata)
- Silna maść przeciwzapalna dobrana przez dermatologa, nakładana raz dziennie przez miesiąc (preparat o umiarkowanej mocy przez trzy miesiące), z opatrunkiem okluzyjnym lub bez; przy niepełnym efekcie kurację kontynuuje się z przerwami.
- Alternatywą są miejscowe preparaty hamujące reakcję immunologiczną bez składnika hormonalnego, stosowane dwa razy dziennie przez 2–3 miesiące, oraz preparaty z pochodną witaminy D.
- Przy małych, ale twardych i głębszych ogniskach dermatolog może wstrzyknąć preparat przeciwzapalny w aktywny brzeg zmiany, zwykle raz w tygodniu przez około trzy tygodnie.
Zmiany liczne lub rozległe. Fototerapia: naświetlania UVA1 (340–400 nm) są najlepiej ocenianą metodą, ale w Polsce dostępne tylko w nielicznych ośrodkach. Szeroko stosowana jest fotochemioterapia PUVA, w której skórę uwrażliwia się na UVA substancją przyjmowaną doustnie lub dodawaną do kąpieli, a także naświetlania UVB 311 nm. Naświetlania wykonuje się 3–5 razy w tygodniu, łącznie 30–50 zabiegów, a efekt poprawia połączenie z leczeniem miejscowym.
Postać linijna, uogólniona (w tym zniekształcająca), głęboka i mieszana. Każda z nich wymaga leczenia ogólnego, które hamuje układ odpornościowy. Zgodnie z PTD podstawą jest doustny lub podskórny preparat immunosupresyjny podawany raz w tygodniu, na początku często łączony z kilkumiesięczną kuracją przeciwzapalną doustną lub we wlewach dożylnych. Leczenie trwa od kilku miesięcy do dwóch lat, do uzyskania remisji, a potem dawkę stopniowo się zmniejsza. W cytowanym przez PTD badaniu 107 chorych remisję osiągnęło 26% po roku i 63% po dwóch latach terapii; nawroty zdarzały się 4–20 miesięcy po jej zakończeniu, dlatego potrzebne są kontrole. Gdy ten preparat jest źle tolerowany, stosuje się inne środki immunosupresyjne, a w opornych przypadkach opisywano pojedyncze próby terapii biologicznych.
Fizjoterapia. Niezbędna w postaci linijnej kończyn, głębokiej i uogólnionej. Zaczyna się ją dopiero po opanowaniu fazy aktywnej, bo według DermNet ćwiczenia w tym okresie mogą działać jak uraz i podsycać chorobę. Prowadzi się ją 1–2 razy w tygodniu przez około 3 miesiące. Stwardniałe ogniska dobrze reagują na masaż i drenaż limfatyczny. Celem jest zapobieganie przykurczom i zachowanie ruchomości stawów.
Korekta zmian nieaktywnych. Po wygaśnięciu choroby można rozważyć leczenie przebarwień, a przy ubytkach tkanki na twarzy przeszczep własnej tkanki tłuszczowej lub chirurgię plastyczną. Rekomendacje PTD dotyczące dzieci zalecają wykonywać takie zabiegi dopiero wtedy, gdy ognisko od co najmniej 6 miesięcy nie wykazuje cech aktywności; w przeciwnym razie zabieg może zaostrzyć chorobę.
Twardzina ograniczona u dzieci
Dziecięca twardzina ograniczona stanowi około 15% wszystkich przypadków i zaczyna się najczęściej między 7. a 10. rokiem życia, 2–3 razy częściej u dziewczynek. Dominuje postać linijna, a w około 25% przypadków linijnych zmiany obejmują twarz lub owłosioną skórę głowy. Ponieważ dziecko rośnie, stwardnienie nad stawem lub wzdłuż kończyny może zahamować wzrost kości i mięśni, a ognisko na twarzy zaburzyć rozwój szczęki i zębów. U dzieci PTD zaleca więc wczesne wdrożenie leczenia ogólnego i rehabilitacji zamiast czekania, aż zmiana „sama się wypali”. Opiekę prowadzi zespół, w którym obok dermatologa jest zwykle reumatolog dziecięcy, a przy zajęciu kończyny ortopeda i fizjoterapeuta.
Przebieg i rokowanie
Twardzina ograniczona jest przewlekła, ale z czasem wygasa. Według Medycyny Praktycznej typowe zmiany utrzymują się 1,5–4 lata, postacie linijne dłużej. Powierzchowne postacie często cofają się same, zostawiając brunatne przebarwienia. Zmiany wtórne, czyli zaburzenia pigmentacji, zanik tkanki podskórnej i mięśni czy przykurcze, są trwałe, dlatego celem leczenia jest zatrzymanie choroby, zanim do nich dojdzie. Nawroty po latach spokoju są możliwe, zwłaszcza w postaci linijnej; warto wtedy wrócić do dermatologa od razu, w fazie fioletowej obwódki.
Pielęgnacja skóry
- Nawilżanie: gęsty, bezzapachowy emolient co najmniej dwa razy dziennie i zawsze po kąpieli; stwardniała skóra nie poci się i łatwo pęka.
- Delikatne mycie: letnia woda, bez gorących kąpieli i silnych detergentów.
- Ochrona przed urazem i tarciem: luźna odzież, pasek i ramiączka nieuciskające ognisk, ostrożność w sportach kontaktowych.
- Ochrona przed słońcem: krem z filtrem na ślady po ogniskach, bo przebarwienia ciemnieją pod wpływem UV; nie dotyczy to naświetlań zleconych przez lekarza.
- Ruch: po opanowaniu fazy aktywnej codzienne, łagodne rozciąganie zalecone przez fizjoterapeutę, jeśli ognisko leży nad stawem.
- Dokumentacja: zdjęcie ogniska raz w miesiącu w tym samym świetle; to najprostszy sposób, by wychwycić nawrót.
Konsultacja dermatologiczna online w mojaDerma
Stwardniałą plamę z fioletową obwódką warto pokazać dermatologowi wcześnie, zanim skóra stwardnieje na dobre. W ramach konsultacji online mojaDerma dermatolog oceni zdjęcia i opis, powie, czy obraz odpowiada twardzinie ograniczonej, czy raczej liszajowi twardzinowemu, bliźnie lub rumieniowi po ukłuciu kleszcza, zaproponuje leczenie miejscowe i wskaże, kiedy potrzebne są biopsja, badania krwi, fototerapia lub wizyta u reumatologa. Zobacz, jak to działa.






