Choroby skóryZiarniniak obrączkowaty: przyczyny, objawy i leczenie

Ziarniniak obrączkowaty: przyczyny, objawy i leczenie

Zlokalizowany ziarniniak obrączkowaty tworzący czerwoną pierścieniowatą zmianę na skórze ramienia.

Ziarniniak obrączkowaty (łac. granuloma annulare) to łagodna, przewlekła choroba zapalna skóry, w której drobne, gładkie grudki układają się w pierścienie, najczęściej na grzbietach dłoni i stóp. Nie jest zakaźny, nie jest nowotworem i zwykle nie boli. Najczęściej chorują dzieci, nastolatki i młodzi dorośli. U większości osób zmiany znikają same, choć bywa, że trwa to miesiące, a nawet lata. Najważniejsze jest odróżnienie go od grzybicy skóry i innych obrączkowatych wysypek, które leczy się zupełnie inaczej.

Czym jest ziarniniak obrączkowaty

W skórze właściwej, wokół uszkodzonych włókien kolagenu, gromadzą się komórki zapalne i tworzą ziarniniaki. Takie uszkodzenie kolagenu nazywa się nekrobiozą, a otaczające je skupiska komórek zapalnych to właśnie ziarniniaki. Na powierzchni skóry widać jędrne, gładkie grudki w kolorze skóry, różowe, czerwonawe lub lekko sinawe. Grudki łączą się w pierścień albo łuk o wyraźnym brzegu i nieco zapadniętym, bledszym środku. Powierzchnia nie łuszczy się, co od razu odróżnia ziarniniaka od grzybicy i łuszczycy.

Choroba dotyczy wyłącznie skóry. Nie zajmuje narządów wewnętrznych i nie pozostawia blizn, jeśli zmian nie drażni się ani nie „leczy” domowymi sposobami.

Kto choruje

Postać ograniczona, czyli jeden lub kilka pierścieni, to przede wszystkim choroba dzieci, nastolatków i młodych dorosłych. Postać uogólniona, z dziesiątkami lub setkami drobnych grudek, pojawia się częściej u dorosłych, według DermNet przeciętnie w wieku około 50 lat. Kobiety chorują około dwukrotnie częściej niż mężczyźni. Jak pisze dr n. med. Jolanta Maciejewska na mp.pl, pojedyncze ogniska dotyczą zwykle dzieci, a postacie rozsiane dorosłych, ze znaczną przewagą kobiet.

Przyczyny i czynniki wyzwalające

Dokładna przyczyna nie jest znana. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie to opóźniona reakcja nadwrażliwości: układ odpornościowy reaguje na jakiś składnik skóry właściwej lub na bodziec z zewnątrz i uruchamia zapalenie ziarniniakowe. Opisano wiele czynników, które poprzedzały pojawienie się zmian:

  • Drobne urazy skóry: zadrapania, otarcia, ukąszenia owadów, miejsca po wstrzyknięciach.
  • Zakażenia: opisywano pojawienie się zmian po niektórych zakażeniach i zarażeniach pasożytniczych skóry, rzadziej po zakażeniach ogólnych.
  • Słońce: u części osób zmiany pojawiają się lub nasilają latem w miejscach odsłoniętych.
  • Szczepienia: opisywane w pojedynczych przypadkach, bez dowodu na związek przyczynowy.

Choroby współistniejące. Ziarniniak obrączkowaty bywa wiązany z cukrzycą, autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy i zaburzeniami lipidowymi, a rzadko z zakażeniem HIV lub chłoniakiem. Według mp.pl cukrzyca współwystępuje w około 12% przypadków. Nie oznacza to, że ziarniniak wywołuje cukrzycę ani odwrotnie. Związek jest statystyczny i dotyczy głównie postaci uogólnionej u dorosłych. U dziecka z jednym pierścieniem na łokciu rutynowe badania w kierunku cukrzycy nie są potrzebne.

Ziarniniak obrączkowaty nie jest zakaźny. Nie przenosi się przez dotyk, ręczniki, basen ani zajęcia sportowe. Dziecko może chodzić do przedszkola i szkoły bez ograniczeń.

Ziarniniak obrączkowaty na grzbiecie dłoni: gładkie grudki ułożone w pierścienieUogólniony ziarniniak obrączkowaty: liczne drobne grudki na skórze plecówZiarniniak obrączkowaty na udach: obrączkowate blaszki w kolorze skóryZiarniniak obrączkowaty na ramieniu: pierścień z uniesionym brzegiem i zapadniętym środkiem

Objawy i postacie ziarniniaka obrączkowatego

Zmiany zwykle nie bolą i nie swędzą, choć bywają tkliwe po uderzeniu. Pierścienie powoli zmieniają kształt i wielkość, rozszerzając się na obwodzie. Wyróżnia się kilka postaci:

  • Postać ograniczona (najczęstsza): jeden lub kilka pierścieni o średnicy od 1 do 5 cm na grzbietach dłoni, palcach, nad stawami, na grzbietach stóp, kostkach i łokciach. Brzeg tworzą drobne, gładkie grudki, środek jest lekko zapadnięty. Pierścień powoli rośnie na zewnątrz, a po pewnym czasie blednie.
  • Postać uogólniona (rozsiana): u dorosłych; dziesiątki lub setki drobnych grudek w kolorze skóry, różowych lub sinawych, często symetrycznie na tułowiu, w fałdach skóry (pachy, pachwiny) oraz na kończynach. Pierścienie są słabo odgraniczone i mogą mieć 10 cm i więcej. Świąd jest częsty, a przebieg dłuższy.
  • Postać podskórna: głównie u dzieci; jędrne, elastyczne guzki pod skórą na goleniach, opuszkach palców, stopach i na granicy owłosionej skóry głowy. Nazywa się je guzkami rzekomoreumatoidalnymi, bo przypominają guzki w reumatoidalnym zapaleniu stawów, choć nie mają z nim związku.
  • Postać perforująca: rzadka; żółtawe grudki z małym otworem lub strupkiem na szczycie, przez który skóra pozbywa się uszkodzonego kolagenu. Częściej swędzi i jest tkliwa; zwykle zajmuje grzbiety rąk i palce.
  • Postać nietypowa: zmiany na twarzy, na wewnętrznej stronie dłoni, na uszach albo w układzie odpowiadającym miejscom wystawionym na słońce.

Trwałe przebarwienia i blizny po ziarniniaku są rzadkie; przejściowe zaczerwienienie lub przebarwienie zdarza się częściej. Blizny zdarzają się głównie wtedy, gdy zmiany były drapane, wypalane lub zamrażane bez konsultacji z lekarzem.

Z czym można pomylić ziarniniaka obrączkowatego

Pierścień na skórze ma wiele przyczyn. Najczęstsza pomyłka to grzybica, dlatego wiele osób tygodniami stosuje kremy przeciwgrzybicze bez żadnego efektu.

ChorobaCo ją odróżnia od ziarniniaka obrączkowatego
Grzybica skóry gładkiejBrzeg pierścienia łuszczy się, bywa pokryty drobnymi krostkami, zmiana swędzi; w zeskrobinach widać grzyby. Ziarniniak ma gładki brzeg bez łuski.
Rumień wędrujący w borelioziePojedyncza, szybko rosnąca plama (ponad 5 cm) kilka dni lub tygodni po ukłuciu kleszcza, płaska, bez grudek na brzegu.
Łupież różowy GibertaNajpierw jedna większa „blaszka macierzysta”, potem wysiew owalnych, łuszczących się plam na tułowiu; ustępuje w 6–8 tygodni.
ŁuszczycaWyraźnie odgraniczone, czerwone blaszki pokryte srebrzystą łuską, zwykle na łokciach, kolanach i owłosionej skórze głowy.
Liszaj płaskiPłaskie, wielokątne, fioletowe, silnie swędzące grudki z białą siateczką na powierzchni; często na nadgarstkach i w jamie ustnej.
PokrzywkaBąble, które pojawiają się i znikają w ciągu godzin; ziarniniak utrzymuje się miesiącami w tym samym miejscu.
Obumieranie tłuszczowate (necrobiosis lipoidica)Żółtobrązowe, błyszczące, zanikowe blaszki na goleniach z prześwitującymi naczyniami; częściej u osób z cukrzycą.
Sarkoidoza skóryCzerwonobrązowe grudki i blaszki, często na twarzy; w badaniu histopatologicznym ziarniniaki bez nekrobiozy; zwykle towarzyszą jej zmiany w płucach lub węzłach chłonnych.

Kiedy zgłosić się do lekarza

  • Obrączkowata zmiana nie znika w ciągu kilku tygodni albo pojawiają się kolejne.
  • Zmiany szybko się powiększają, bolą, sączą, pękają lub pokrywają się strupami.
  • Wysypka obejmuje duże obszary tułowia lub kończyn, swędzi albo utrzymuje się dłużej niż kilka miesięcy.
  • Chorujesz na cukrzycę lub chorobę tarczycy.
  • Nie masz pewności, czy to nie grzybica albo rumień po ukłuciu kleszcza. Obie te choroby wymagają innego postępowania.

Rozpoznanie

Doświadczony dermatolog zwykle rozpoznaje ziarniniaka obrączkowatego na podstawie wyglądu i rozmieszczenia zmian. W razie wątpliwości lekarz może sięgnąć po:

  • Dermatoskopię: bezbolesne oglądanie skóry w powiększeniu. Pozwala ocenić brak łuski, naczynia i strukturę grudek oraz wychwycić drobne otwory w postaci perforującej.
  • Badanie zeskrobin na obecność grzybów: prosty test, który rozstrzyga, czy pierścień to grzybica.
  • Biopsję skóry: pobranie małego wycinka w znieczuleniu miejscowym. Pod mikroskopem widać ziarniniaki otaczające ogniska uszkodzonego kolagenu, co potwierdza rozpoznanie i wyklucza sarkoidozę, obumieranie tłuszczowate czy chłoniaka skóry.
  • Badania krwi: nie są potrzebne przy typowej, ograniczonej postaci. Przy zmianach rozsianych, uporczywych lub nawracających lekarz może zlecić oznaczenie glukozy, lipidów i hormonów tarczycy.

Serwis mp.pl zwraca też uwagę na rzadki związek ziarniniaka obrączkowatego z zapaleniem błony naczyniowej oka. Jeśli zmianom skórnym towarzyszą ból oka, zaczerwienienie lub pogorszenie widzenia, potrzebna jest konsultacja okulistyczna.

Leczenie ziarniniaka obrączkowatego

W większości przypadków leczenie nie jest konieczne. Postać ograniczona często ustępuje sama w ciągu kilku miesięcy do dwóch lat i zwykle nie zostawia śladu, choć może nawracać. Żadna metoda nie usuwa przyczyny, może natomiast przyspieszyć ustępowanie konkretnych zmian. Decyzję podejmuje się razem z dermatologiem, gdy zmiany są rozległe, widoczne, swędzą lub trwają latami.

Pojedyncze ogniska:

  • Miejscowa terapia przeciwzapalna: silny preparat przeciwzapalny nakładany na zmiany, często pod opatrunkiem okluzyjnym, aby wnikał głębiej. Alternatywą są preparaty miejscowe hamujące reakcję immunologiczną w skórze, stosowane zwłaszcza u dzieci i w delikatnych okolicach, np. na twarzy.
  • Wstrzyknięcia doogniskowe: podanie preparatu przeciwzapalnego bezpośrednio w brzeg pierścienia; skuteczne, ale może pozostawić zanik skóry w miejscu wkłucia.
  • Krioterapia: zamrażanie ciekłym azotem; działa na drobne zmiany, ale może zostawić odbarwienie lub bliznę.
  • Laser: w wybranych przypadkach, głównie przy uporczywych pojedynczych ogniskach.

Postać uogólniona lub oporna:

  • Fototerapia: fotochemioterapia PUVA lub naświetlania UVA1 pod kontrolą dermatologa, w cyklu kilkudziesięciu zabiegów. Jedna z lepiej udokumentowanych metod w zmianach rozsianych.
  • Terapia ogólna: preparaty ogólne (doustne lub we wstrzyknięciach) o działaniu przeciwzapalnym i modulującym odporność, od preparatów stosowanych także w malarii po terapie biologiczne. Każda ma działania niepożądane i wymaga nadzoru specjalisty, dlatego sięga się po nią tylko w rozległych, uciążliwych postaciach. Według Amerykańskiej Akademii Dermatologii (AAD) w przypadku preparatów z grupy przeciwmalarycznych efekt bywa widoczny dopiero po około 3 miesiącach.

U dzieci standardem jest obserwacja. Jak podkreśla dr Maciejewska w serwisie pediatria.mp.pl, u dzieci bardzo często obserwuje się samoistne ustępowanie zmian, a terapia ogólna jest zarezerwowana dla postaci rozsianych i opornych.

Rokowanie i nawroty

Ziarniniak obrączkowaty nie zagraża zdrowiu. Pojedyncze pierścienie znikają w ciągu miesięcy lub kilku lat; według MedlinePlus u większości chorych w ciągu dwóch lat. Mogą jednak wrócić, nawet w tym samym miejscu, a nowe pierścienie zdarzają się po latach. Postać uogólniona i nietypowa utrzymują się dłużej, czasem przez wiele lat, i gorzej odpowiadają na leczenie.

Pielęgnacja i czego unikać

  • Nie stosuj samodzielnie kremów przeciwgrzybiczych. Nie zadziałają, a opóźnią rozpoznanie.
  • Nie wypalaj, nie zamrażaj i nie drap zmian. To najkrótsza droga do blizn i przebarwień.
  • Chroń zmiany przed urazami: unikaj tarcia i ucisku w miejscu pierścienia, np. przez narzędzia lub sprzęt sportowy.
  • Chroń skórę przed słońcem: u części osób nasłonecznienie nasila zmiany; latem przyda się osłaniająca odzież i krem z filtrem.
  • Pielęgnuj skórę łagodnie: delikatne środki myjące i regularne nawilżanie, bez peelingów i szorstkich gąbek.
  • Dbaj o choroby towarzyszące: jeśli masz cukrzycę lub chorobę tarczycy, ich dobre wyrównanie pomaga także skórze.

Nie ma sposobu, by zapobiec ziarniniakowi obrączkowatemu. Można natomiast uniknąć niepotrzebnego leczenia, jeśli pierścień zostanie prawidłowo rozpoznany.

Ziarniniak obrączkowaty u dzieci

U dzieci choroba ma zwykle najłagodniejszy przebieg: jeden lub dwa pierścienie na grzbiecie dłoni, stopie lub łokciu, które same bledną w ciągu roku lub dwóch. Niepokój rodziców budzi postać podskórna, bo twardy guzek na goleni lub głowie kojarzy się z nowotworem. Guzki te są łagodne i również ustępują same, choć zdarza się, że lekarz pobiera wycinek, aby to potwierdzić. Dziecko nie wymaga izolacji ani zwolnienia z basenu czy zajęć sportowych. Badania w kierunku cukrzycy wykonuje się tylko wtedy, gdy są inne objawy, a nie z powodu samego ziarniniaka.

Co dalej

Jeśli na dłoni, stopie lub łokciu pojawił się gładki pierścień, który nie łuszczy się i nie znika od kilku tygodni, pokaż go dermatologowi. Podczas konsultacji online dermatolog mojaDerma oceni zdjęcia i opis zmian, odróżni ziarniniaka od grzybicy i innych obrączkowatych wysypek oraz zaplanuje dalsze kroki: obserwację, pielęgnację lub leczenie. Jeśli obraz jest nietypowy albo konieczna jest biopsja, wskaże, że potrzebna jest wizyta w gabinecie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ziarniniak obrączkowaty jest zakaźny?
Nie. Ziarniniak obrączkowaty to reakcja zapalna własnego układu odpornościowego, a nie zakażenie. Nie da się nim zarazić od drugiej osoby ani przez wspólne przedmioty, więc izolacja, zwolnienie z basenu czy ze szkoły nie są potrzebne.
Czy ziarniniak obrączkowaty to grzybica?
Nie, choć pierścień na skórze łatwo wziąć za grzybicę. Grzybica łuszczy się na brzegu, swędzi i w zeskrobinach widać grzyby; ziarniniak ma gładki brzeg bez łuski. Kremy przeciwgrzybicze stosowane na własną rękę nie pomagają na ziarniniaka i opóźniają rozpoznanie.
Ile trwa ziarniniak obrączkowaty?
Pojedyncze pierścienie znikają zwykle w ciągu kilku miesięcy do dwóch lat, ale zdarza się, że utrzymują się kilka lat. Postać uogólniona u dorosłych trwa dłużej i może wracać. Nowe pierścienie mogą pojawić się nawet po latach spokoju.
Czy ziarniniak obrączkowaty zostawia blizny?
Zwykle nie. Zmiany ustępują bez śladu, czasem z przejściowym przebarwieniem. Blizny i trwałe odbarwienia powstają głównie po drapaniu, wypalaniu lub zamrażaniu zmian na własną rękę albo po agresywnych zabiegach.
Czy ziarniniak obrączkowaty ma związek z cukrzycą?
U części dorosłych, zwłaszcza z postacią rozsianą, ziarniniak współwystępuje z cukrzycą, chorobami tarczycy lub zaburzeniami lipidowymi; według mp.pl cukrzyca występuje w około 12% przypadków. Nie jest to związek przyczynowy. Przy pojedynczym pierścieniu, zwłaszcza u dziecka, badań w kierunku cukrzycy nie wykonuje się rutynowo.
Czy przy ziarniniaku obrączkowatym trzeba robić badania krwi?
Przy typowej, ograniczonej postaci nie. Lekarz może zlecić oznaczenie glukozy, lipidów i hormonów tarczycy, gdy zmiany są rozsiane, utrzymują się długo lub często nawracają, albo gdy są inne objawy sugerujące chorobę ogólną.
Czy słońce szkodzi przy ziarniniaku obrączkowatym?
U części osób intensywne nasłonecznienie wywołuje lub nasila zmiany, a jedna z nietypowych postaci pojawia się właśnie w miejscach odsłoniętych. Latem warto osłaniać zmiany odzieżą, unikać słońca w południe i używać kremu z filtrem.
Czy z ziarniniakiem obrączkowatym można uprawiać sport i chodzić na basen?
Tak, bez ograniczeń, bo choroba nie jest zakaźna. Warto tylko unikać tarcia i ucisku sprzętem w miejscu pierścienia, bo drobne urazy mogą go nasilać, a po pływaniu dobrze nawilżyć skórę.
Czy ziarniniak obrączkowaty u dziecka jest groźny?
Nie. U dzieci przebieg jest zwykle najłagodniejszy, a pojedyncze pierścienie bledną same, najczęściej w ciągu roku lub dwóch. Nawet twarde guzki pod skórą w postaci podskórnej są łagodne. Do lekarza warto pójść, by potwierdzić rozpoznanie i wykluczyć grzybicę lub rumień po ukłuciu kleszcza, a nie dlatego, że zmiana zagraża dziecku.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.