Choroby skóryŁysienie plackowate (alopecia areata): przyczyny, objawy i leczenie

Łysienie plackowate (alopecia areata): przyczyny, objawy i leczenie

Kilka okrągłych ognisk utraty włosów na potylicy mężczyzny, typowych dla łysienia plackowatego

Łysienie plackowate (łac. alopecia areata) to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje własne mieszki włosowe. Najczęściej zaczyna się od jednego okrągłego, gładkiego ogniska wyłysienia na głowie, ale utrata włosów może dotyczyć także brody, brwi, rzęs i innych owłosionych okolic. Chorują dzieci i dorośli, a przebieg bywa bardzo różny: od jednej plamki, która sama zarasta, po utratę wszystkich włosów. Łysienie plackowate nie jest zakaźne i nie zostawia blizn, więc mieszki zachowują zdolność do odrostu. Poniżej wyjaśniamy, skąd się bierze, jak je rozpoznać, z czym można je pomylić, jakie są możliwości leczenia i czego spodziewać się w okresie odrostu.

Co to jest łysienie plackowate?

Zdrowy mieszek włosowy jest w pewnym sensie „niewidzialny” dla układu odpornościowego. W łysieniu plackowatym ta ochrona zanika: limfocyty gromadzą się wokół mieszków w fazie wzrostu (anagenu) i zaburzają ich pracę. Włos przedwcześnie przechodzi w fazę spoczynku i wypada, a mieszek pozostaje żywy, tylko „uśpiony”. Dlatego włosy mogą odrosnąć, choć choroba jest nieprzewidywalna: okresy odrostu przeplatają się z nawrotami.

Wyróżnia się kilka postaci:

  • Ogniskowa: jedno lub kilka okrągłych albo owalnych ognisk wyłysienia, zwykle na głowie; najczęstsza postać.
  • Łysienie plackowate brody (alopecia barbae): ogniska w obrębie zarostu.
  • Wężykowata (ophiasis): pasmo wyłysienia wzdłuż linii włosów na potylicy i skroniach; trwa dłużej i gorzej odpowiada na leczenie.
  • Rozlana: równomierne przerzedzenie włosów na całej głowie, bez wyraźnych ognisk; łatwo pomylić z innymi rodzajami wypadania włosów.
  • Łysienie całkowite (alopecia totalis): utrata wszystkich włosów na głowie.
  • Łysienie uogólnione (alopecia universalis): utrata niemal wszystkich włosów na ciele, łącznie z brwiami i rzęsami; postać rzadka.

Ryzyko zachorowania w ciągu życia wynosi około 2%. Kobiety i mężczyźni chorują równie często. Choroba może zacząć się w każdym wieku, ale u około 60% chorych pierwszy epizod występuje przed 20. rokiem życia. Ryzyko, że postać ogniskowa przejdzie w łysienie całkowite lub uogólnione, szacuje się na 7–12%.

Łysienie plackowate: pojedyncze okrągłe ognisko wyłysienia na skórze głowyPostać wężykowata łysienia plackowatego: pasmo wyłysienia nad uchem i wzdłuż linii włosówDuże, gładkie ognisko łysienia plackowatego bez blizn i łuszczeniaRóżne postacie łysienia plackowatego: rozległa utrata włosów, liczne ogniska, pojedyncze ognisko i rozlane przerzedzenie

Przyczyny i czynniki ryzyka

Nie ma jednej przyczyny. Łysienie plackowate wynika z połączenia skłonności genetycznej, reakcji układu odpornościowego i czynników środowiskowych:

  • Skłonność rodzinna: choroba nie zależy od jednego genu, ale często występuje u kilku osób w rodzinie. Ryzyko zachorowania u dzieci osób z ciężką postacią wynosi około 6%, czyli jest mniej więcej trzykrotnie wyższe niż w populacji ogólnej.
  • Inne choroby autoimmunologiczne: częściej współistnieją choroby tarczycy (choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa), bielactwo, łuszczyca, cukrzyca typu 1, celiakia, reumatoidalne zapalenie stawów i toczeń.
  • Atopia: atopowe zapalenie skóry, astma i alergiczny nieżyt nosa występują u chorych częściej; u dzieci z łysieniem plackowatym AZS stwierdza się kilkakrotnie częściej niż u zdrowych rówieśników.
  • Stres: nie wywołuje choroby bezpośrednio, ale u wielu chorych silny stres poprzedza pierwszy epizod lub nawrót.
  • Zespoły genetyczne: zespół Downa i zespół Turnera zwiększają ryzyko.

Wczesny początek (w dzieciństwie), postać wężykowata, zmiany paznokci, choroby autoimmunologiczne w rodzinie i rozległa utrata włosów wiążą się z gorszym rokowaniem. Zachorowanie po 50. roku życia przebiega zwykle łagodniej i krócej.

Objawy

  • Nagłe pojawienie się okrągłych lub owalnych ognisk wyłysienia, najczęściej na głowie; skóra w ich obrębie jest gładka, niezmieniona, bez łuszczenia, zaczerwienienia i blizn. Ognisko powstaje w ciągu kilku tygodni.
  • Włosy wykrzyknikowe na obrzeżu ogniska: krótkie, ułamane włosy, grubsze na końcu i cieńsze przy skórze; świadczą o aktywnej chorobie.
  • Mrowienie, swędzenie lub uczucie ściągnięcia skóry w miejscu, gdzie włosy zaczynają wypadać; u części chorych brak jakichkolwiek odczuć.
  • Przerzedzenie lub utrata brwi i rzęs, ogniska w obrębie zarostu u mężczyzn.
  • Zmiany paznokci u około 20% chorych: drobne, punktowe zagłębienia („naparstkowanie”), podłużne bruzdy, szorstkość lub kruchość płytki; częstsze w cięższych postaciach.
  • Nagłe „posiwienie”: choroba częściej atakuje włosy ciemne, więc u osób z siwizną w krótkim czasie mogą zostać tylko siwe włosy.

Odrastające włosy są początkowo cienkie, jasne lub całkiem białe, bo mieszek przez pewien czas nie wytwarza barwnika. To normalny etap: z czasem kolor i grubość włosów zwykle wracają.

Z czym można pomylić łysienie plackowate?

Nie każde ognisko wyłysienia to łysienie plackowate. Dermatolog odróżnia je przede wszystkim od:

  • grzybicy owłosionej skóry głowy u dzieci: skóra w ognisku łuszczy się, włosy są ułamane tuż nad skórą, bywają zaczerwienienie i strupy; leczy się ją inaczej, dlatego lekarz może pobrać zeskrobiny do badania. Więcej w opisie leczenia grzybicy skóry;
  • trichotillomanii, czyli nawykowego wyrywania włosów: ogniska mają nieregularny kształt, a włosy w nich są różnej długości;
  • łysienia telogenowego: równomierne, nasilone wypadanie włosów kilka miesięcy po chorobie, porodzie, operacji lub silnym stresie, bez wyraźnych ognisk; może przypominać postać rozlaną;
  • łysienia androgenowego: powolne przerzedzanie na czubku głowy i w okolicy czołowej, bez gładkich, ostro odgraniczonych ognisk;
  • łysienia bliznowaciejącego (np. w toczniu lub liszaju płaskim mieszkowym): skóra w ognisku jest błyszcząca, bez ujść mieszków, często zaczerwieniona; włosy nie odrastają, więc wczesne rozpoznanie jest ważne;
  • wrodzonego łysienia trójkątnego u małych dzieci: pojedyncze, trójkątne ognisko w okolicy skroni, obecne od wczesnego dzieciństwa, które się nie zmienia.

Przegląd wszystkich rodzajów wypadania włosów znajdziesz w artykule o łysieniu i jego rodzajach.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do dermatologa warto zgłosić się, gdy:

  • zauważysz nowe albo szybko powiększające się ognisko bez włosów;
  • włosy wypadają garściami lub przerzedzają się brwi i rzęsy;
  • w ognisku pojawia się ból, zaczerwienienie, łuszczenie lub strupy, co może wskazywać na zakażenie albo łysienie bliznowaciejące;
  • razem z wypadaniem włosów zmieniają się paznokcie;
  • chore jest dziecko lub nastolatek; wczesna konsultacja pozwala szybko odróżnić łysienie plackowate od grzybicy i innych przyczyn.

Diagnostyka

Podstawą rozpoznania są badanie kliniczne i trichoskopia; w razie potrzeby lekarz zleca dodatkowe badania:

  • Trichoskopia: oglądanie skóry głowy i włosów dermatoskopem. W aktywnym łysieniu plackowatym widać włosy wykrzyknikowe, włosy ułamane, żółte kropki (puste ujścia mieszków wypełnione keratyną i łojem) oraz czarne kropki; przy odroście pojawiają się krótkie, pionowo odrastające włosy.
  • Test pociągania: lekarz delikatnie pociąga pęczek 40–60 włosów; dodatni wynik (wypada ponad 10% włosów) wskazuje na aktywną fazę choroby.
  • Badania krwi: nie są potrzebne do rozpoznania, ale ponieważ choroby tarczycy współistnieją częściej, dermatolog zwykle sprawdza jej funkcję (TSH), a w zależności od wywiadu także zapasy żelaza i inne wskaźniki chorób autoimmunologicznych.
  • Biopsja skóry: rzadko, gdy obraz jest nietypowy, a zwłaszcza gdy nie da się wykluczyć łysienia bliznowaciejącego.
  • Ocena nasilenia: skala SALT określa, jaki procent skóry głowy jest pozbawiony włosów (np. SALT 10 = 10%), co pozwala śledzić zmiany w czasie i dobrać leczenie.

Typowe ognisko łysienia plackowatego dermatolog może wstępnie ocenić także na dobrych zdjęciach. Podczas konsultacji online w mojaDerma lekarz oceni zdjęcia i opis, powie, czy obraz jest typowy, i wskaże, czy potrzebne są trichoskopia w gabinecie i badania krwi.

Leczenie

Leczenie dobiera się do rozległości zmian, czasu trwania choroby, wieku i chorób współistniejących. Jego celem jest zatrzymanie zapalenia wokół mieszków, pobudzenie odrostu i ograniczenie nawrotów. Choroby nie da się wyleczyć raz na zawsze, ale u większości chorych z ograniczonymi zmianami dobrze dobrany plan daje odrost; przy rozległych postaciach odpowiedź jest gorsza, a leczenie trwa dłużej. Żadna metoda nie działa u wszystkich, dlatego leczenie prowadzi się etapami i ocenia po kilku miesiącach.

  • Obserwacja: u 30–60% chorych z pojedynczymi, świeżymi ogniskami włosy odrastają same w ciągu roku lub dwóch. Przy małych zmianach, zwłaszcza u dzieci, lekarz może zaproponować obserwację i delikatną pielęgnację.
  • Ostrzykiwanie ognisk: podawanie leku przeciwzapalnego bezpośrednio w skórę ogniska, powtarzane co 4–6 tygodni; podstawowa metoda przy niewielkich, dobrze odgraniczonych ogniskach u dorosłych.
  • Leczenie miejscowe: preparaty przeciwzapalne w postaci roztworu, pianki lub maści nakładane na ogniska; częściej stosowane u dzieci i u osób, które nie tolerują zastrzyków. Lekarz może dołączyć preparat pobudzający wzrost włosów.
  • Immunoterapia kontaktowa: przy rozległych lub uporczywych zmianach specjalista wywołuje na skórze głowy kontrolowany, łagodny odczyn alergiczny, który „przekierowuje” reakcję odpornościową; leczenie trwa miesiące i prowadzi się je w ośrodku dermatologicznym.
  • Fototerapia: w wybranych przypadkach naświetlania mogą zmniejszyć stan zapalny i wspomóc odrost, ale ich skuteczność jest ograniczona i zmienna.
  • Leczenie ogólne: przy szybko postępującej lub rozległej utracie włosów dermatolog może zastosować leki działające na cały organizm. Od kilku lat dostępna jest też nowa grupa leków doustnych, które blokują sygnały zapalne zaburzające pracę mieszków; u części chorych z ciężką postacią dają odrost, także brwi i rzęs. O kwalifikacji, korzyściach i ryzyku decyduje lekarz prowadzący, a leczenie wymaga regularnych kontroli.
  • Wsparcie psychologiczne i kamuflaż: utrata włosów obciąża psychicznie, a lęk i obniżony nastrój są u chorych częstsze. Pomagają rozmowa z psychologiem, grupy wsparcia, peruki i systemy uzupełniające włosy, a przy brwiach makijaż lub makijaż permanentny po konsultacji ze specjalistą.

Pierwsze odrastające włosy mogą być cieńsze i jaśniejsze; to nie znaczy, że leczenie nie działa. Postępy ocenia się co kilka miesięcy i w razie potrzeby zmienia plan. Nie próbuj na własną rękę silnych preparatów ani domowych „wcierek”, bo mogą podrażnić skórę głowy i nie przyspieszą odrostu.

Pielęgnacja i profilaktyka

Łysieniu plackowatemu nie da się zapobiec, ale odpowiednia pielęgnacja pomaga zadbać o skórę głowy i komfort, a regularne kontrole pozwalają w porę korygować leczenie:

  • Regularne wizyty u dermatologa: pozwalają śledzić przebieg, w porę zmienić leczenie i ułożyć długofalowy plan.
  • Delikatna pielęgnacja włosów i skóry głowy: łagodne szampony, bez agresywnego czesania, gorącej stylizacji, zabiegów chemicznych i ciasno spiętych fryzur; nie zatrzyma to choroby, ale oszczędza skórze głowy dodatkowych podrażnień.
  • Ochrona skóry: łyse miejsca łatwo ulegają oparzeniom słonecznym i marzną; latem noś nakrycie głowy lub stosuj krem z filtrem, zimą czapkę.
  • Styl życia: zbilansowana dieta, sen i sposoby radzenia sobie ze stresem (ruch, ćwiczenia oddechowe) wspierają organizm, choć same nie zatrzymują choroby.
  • Kontrola chorób współistniejących: choroby tarczycy, atopię i choroby autoimmunologiczne warto rozpoznać i leczyć na bieżąco.
  • Wiedza i wsparcie: zrozumienie, że choroba nie jest zakaźna, nie wynika z zaniedbania i często ustępuje, ułatwia codzienne funkcjonowanie; pomocne są organizacje i grupy pacjentów.

Jeśli zauważysz ognisko bez włosów u siebie lub u dziecka, nie czekaj, aż się powiększy. Dermatolog mojaDerma obejrzy zdjęcia i opis podczas konsultacji online, wstępnie oceni, czy obraz jest typowy dla łysienia plackowatego, i doradzi, od czego zacząć. Przy łuszczeniu, strupach albo u dziecka zaleci badanie w gabinecie, bo zdjęcia nie wykluczą grzybicy. Zobacz, jak to działa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy łysienie plackowate jest zakaźne?
Nie. To choroba autoimmunologiczna, a nie zakażenie, więc nie można się nią zarazić przez dotyk, wspólny grzebień ani czapkę. Jeśli ogniska wyłysienia pojawiają się u kilku osób w domu, chodzi raczej o skłonność rodzinną albo o inną chorobę, na przykład grzybicę skóry głowy, którą powinien wykluczyć lekarz.
Czy włosy odrosną?
U większości chorych włosy odrastają przynajmniej częściowo, bo mieszki włosowe pozostają żywe. Przy pojedynczych, świeżych ogniskach samoistny odrost w ciągu roku lub dwóch obserwuje się u 30–60% osób. Nawroty są jednak częste: wiele osób przechodzi kolejny epizod w ciągu roku od odrostu. Przebieg jest indywidualny i trudny do przewidzenia.
Jakie są postacie łysienia plackowatego i czym się różnią?
Postać ogniskowa to jedno lub kilka okrągłych ognisk na głowie albo w obrębie zarostu. Postać wężykowata (ophiasis) to pasmo wyłysienia wzdłuż linii włosów na potylicy i skroniach, w którym włosy trudniej odrastają. Postać rozlana daje równomierne przerzedzenie bez wyraźnych ognisk. Łysienie całkowite oznacza utratę wszystkich włosów na głowie, a uogólnione niemal wszystkich włosów na ciele. Postać wpływa na wybór leczenia i rokowanie.
Czy stres powoduje łysienie plackowate?
Stres nie jest bezpośrednią przyczyną: choroba wynika z reakcji układu odpornościowego przeciw mieszkom włosowym u osób ze skłonnością genetyczną. Silny stres może jednak wyzwolić pierwszy epizod lub nawrót, dlatego sen, ruch i techniki relaksacyjne mogą uzupełniać leczenie, choć same nie zatrzymują choroby.
Czy łysienie plackowate u dzieci przebiega inaczej?
Choroba często zaczyna się w dzieciństwie: u około 60% chorych pierwszy epizod występuje przed 20. rokiem życia. Małe ogniska u dzieci często zarastają same, więc lekarz może zaproponować obserwację i łagodne leczenie miejscowe. Wczesny początek i rozległe zmiany wiążą się z większym ryzykiem nawrotów, dlatego dziecko z ogniskiem bez włosów powinien zbadać dermatolog, który wykluczy też grzybicę skóry głowy.
Jak lekarz rozpoznaje łysienie plackowate?
Zwykle wystarczają badanie kliniczne i trichoskopia, czyli oglądanie skóry głowy dermatoskopem: typowe są gładkie ogniska bez łuszczenia, włosy wykrzyknikowe na ich obrzeżu, żółte i czarne kropki. Lekarz może wykonać test pociągania, a ze względu na częstsze choroby tarczycy zlecić badanie jej funkcji. Biopsję wykonuje się rzadko, głównie po to, by wykluczyć łysienie bliznowaciejące.
Czy czapki, kaski albo częste mycie włosów mogą wywołać łysienie plackowate?
Nie. Noszenie nakryć głowy ani częstotliwość mycia włosów nie mają związku z chorobą. Ważne są tylko delikatna pielęgnacja i ochrona łysych miejsc przed słońcem i zimnem.
Czy utrata brwi i rzęs jest odwracalna?
Często tak, ale odrost może trwać dłużej niż na głowie. W okresie przejściowym pomagają makijaż lub makijaż permanentny brwi, dobrane po konsultacji ze specjalistą. Przy rozległej postaci dermatolog może rozważyć leczenie ogólne, po którym u części chorych odrastają także brwi i rzęsy.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Gdy zauważysz nowe lub powiększające się ognisko bez włosów, przerzedzenie brwi lub rzęs, zmiany paznokci towarzyszące wypadaniu włosów albo ból, zaczerwienienie, łuszczenie czy strupy w ognisku. Wczesna konsultacja jest szczególnie ważna u dzieci. Typowe, gładkie ognisko dermatolog mojaDerma może wstępnie ocenić online na podstawie zdjęć i opisu. Przy tych objawach albo gdy chore jest dziecko, potrzebne jest badanie w gabinecie: zdjęcia nie pozwalają wykluczyć grzybicy ani łysienia bliznowaciejącego.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.