Choroby skóryRogowacenie słoneczne: przyczyny, objawy i leczenie

Rogowacenie słoneczne: przyczyny, objawy i leczenie

Rogowacenie słoneczne (łac. keratosis actinica, nazywane też rogowaceniem posłonecznym, a dawniej starczym) to szorstka, łuszcząca się plamka na skórze, która przez lata była wystawiana na słońce. Nie jest jeszcze rakiem, lecz stanem przedrakowym: z części ognisk może z czasem rozwinąć się rak kolczystokomórkowy skóry. Większość ognisk pozostaje niegroźna, nie da się jednak z góry przewidzieć, które z nich zezłośliwieje. Rogowacenie słoneczne nie jest więc defektem kosmetycznym, lecz sygnałem, że skórę trzeba leczyć i regularnie kontrolować.

Czym jest rogowacenie słoneczne

Promieniowanie ultrafioletowe uszkadza DNA keratynocytów, czyli komórek naskórka. Przez lata uszkodzenia się sumują, a część komórek zaczyna się dzielić nieprawidłowo. Na powierzchni skóry widać wtedy suche, ściśle przylegające zrogowacenie o średnicy od kilku milimetrów do 1–2 cm. Według stanowiska ekspertów Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego (PTD) pojedyncze ognisko może samoistnie zniknąć, utrzymywać się latami bez zmian albo przejść w raka kolczystokomórkowego. W ciągu roku cofa się samoistnie 15–25% ognisk, ale w ich miejsce pojawiają się nowe, więc łączna liczba zmian zwykle nie maleje.

Rogowacenie słoneczne nie jest zakaźne i nie przenosi się przez dotyk.

Kto choruje

Choroba dotyczy przede wszystkim osób po 40.–50. roku życia o jasnej karnacji. W północno-zachodniej Anglii i południowej Irlandii, na podobnej szerokości geograficznej co Polska, co najmniej jedno ognisko ma według DermNet nawet 25% osób po 60. roku życia. Ryzyko jest większe u osób, które:

  • mają jasną skórę, rude lub blond włosy, piegi i łatwo ulegają oparzeniom słonecznym (fototyp I lub II);
  • pracowały lub pracują pod gołym niebem, np. rolnicy, budowlańcy, żeglarze, ogrodnicy;
  • przez lata się opalały lub korzystały z solarium;
  • mają osłabioną odporność, np. po przeszczepieniu narządu, bo u nich ogniska szybciej przechodzą w raka;
  • przebyły już nowotwór skóry.

Mężczyźni chorują częściej niż kobiety, między innymi dlatego, że łysiejąca skóra głowy nie jest już osłonięta włosami.

Rogowacenie słoneczne na grzbiecie ręki: liczne szorstkie, łuszczące się ogniska na skórze uszkodzonej przez słońceRogowacenie słoneczne na łysiejącej skórze głowy: różowe, szorstkie plamki na skórze z cechami fotostarzenia

Jak wygląda rogowacenie słoneczne

  • Szorstkość: ognisko często łatwiej wyczuć palcem niż zobaczyć. Przypomina papier ścierny albo plamkę suchej skóry, która nie znika po kremie nawilżającym.
  • Kolor: różowy, czerwony, brunatny albo w kolorze skóry, z suchą łuską lub cienkim strupkiem. Po zdrapaniu łuski odsłania się różowa, lekko krwawiąca powierzchnia.
  • Wielkość: zwykle od kilku milimetrów do 1 cm, rzadziej do 2 cm; granice są niewyraźne.
  • Odczucia: najczęściej żadne, czasem swędzenie, pieczenie lub tkliwość; ognisko może zahaczać o ubranie.
  • Liczba: ogniska rzadko występują pojedynczo. Zwykle jest ich kilka w jednej okolicy, a skóra wokół nosi ślady fotostarzenia: plamy, piegi, zmarszczki, rozszerzone naczynka.

Typowe miejsca to twarz (czoło, nos, skronie, policzki), małżowiny uszne, łysiejąca skóra głowy, dolna warga, szyja, dekolt, przedramiona i grzbiety rąk. U osób z bardzo dużym uszkodzeniem słonecznym ogniska pojawiają się też na podudziach.

Dermatolodzy opisują trzy stopnie zaawansowania: stopień I to ledwo widoczne, ale wyczuwalne ogniska; stopień II to wyraźnie pogrubiałe, szorstkie plamki; stopień III to grube, zrogowaciałe blaszki. Czasem masy rogowe narastają w stożkowaty twór, tzw. róg skórny. Według Medycyny Praktycznej u osób starszych w 10–20% przypadków z rogu skórnego rozwija się rak kolczystokomórkowy, dlatego róg skórny zawsze usuwa się i bada histopatologicznie.

Zmiany na wardze, najczęściej dolnej, nazywa się słonecznym zapaleniem warg (cheilitis actinica). Warga jest wtedy przewlekle sucha, popękana, z białawymi, łuszczącymi się ogniskami, a granica między czerwienią wargi a skórą się zaciera.

Pole kanceryzacji: dlaczego liczy się cała okolica

Widoczne ogniska to tylko część problemu. Cała skóra wokół nich, nasłoneczniana przez te same lata, zawiera komórki z podobnymi uszkodzeniami, choć jeszcze ich nie widać. Taki obszar nazywa się polem kanceryzacji. Wyjaśnia to, dlaczego po usunięciu jednej plamki obok pojawiają się kolejne i dlaczego przy licznych ogniskach leczy się całą okolicę, a nie każdą zmianę z osobna.

Czy rogowacenie słoneczne to rak?

Nie, ale jest najczęstszym punktem wyjścia raka kolczystokomórkowego skóry. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego z 2024 roku podają, że pojedyncze ognisko przechodzi w raka kolczystokomórkowego rzadko: szacunkowo w 1–10% przypadków w ciągu 10 lat. U osoby z 7–8 ogniskami ryzyko rozwoju inwazyjnego raka wynosi już 6–10%, a większość raków kolczystokomórkowych skóry powstaje właśnie z ogniska rogowacenia lub w jego sąsiedztwie. Osoby z rogowaceniem słonecznym są też bardziej narażone na raka podstawnokomórkowego i na czerniaka, bo ich skóra ma za sobą te same lata słońca.

Na przejście ogniska w raka mogą wskazywać: szybki wzrost, pogrubienie i stwardnienie podstawy, ból lub tkliwość, owrzodzenie, krwawienie nawet po drobnym urazie, np. po wytarciu ręcznikiem, oraz czerwona obwódka zapalna wokół zmiany. Takie ognisko trzeba pilnie pokazać dermatologowi.

Z czym można pomylić rogowacenie słoneczne

ZmianaCo ją odróżnia
Rogowacenie łojotokoweŁagodna, zwykle ciemniejsza, tłustawa i jakby „przyklejona” do skóry brodawka o wyraźnych granicach; nie jest związana ze słońcem.
Rak kolczystokomórkowyTwardy, rosnący guzek lub owrzodzenie na podłożu rogowacenia; naciek u podstawy, krwawienie. Rozstrzyga badanie histopatologiczne.
Rak podstawnokomórkowyPerłowy guzek z rozszerzonymi naczynkami albo płaska, różowa blaszka, która nie goi się miesiącami.
Choroba Bowena (rak kolczystokomórkowy in situ)Większa, dobrze odgraniczona, czerwona i łuszcząca się blaszka, często na podudziu; przypomina łuszczycę lub wyprysk.
Plama soczewicowata (plama słoneczna)Płaska, gładka, brązowa plama bez łuski i szorstkości.
Wyprysk, łuszczycaZmiany swędzą, łuszczą się na większej powierzchni i reagują na leczenie przeciwzapalne; nie ograniczają się do miejsc nasłonecznionych.
Brodawka wirusowaTwarda, brodawkowata grudka z czarnymi punkcikami, często u młodszych osób, także poza miejscami odsłoniętymi.

Barwnikowe ogniska na twarzy wymagają też odróżnienia od plamy soczewicowatej złośliwej, czyli wczesnej postaci czerniaka. Pomaga w tym dermatoskopia, a w razie wątpliwości dermatolog pobiera wycinek do badania histopatologicznego.

Kiedy zgłosić się do dermatologa

  • Szorstka plamka na twarzy, uszach, głowie lub rękach nie znika przez kilka tygodni.
  • Pojawiają się nowe ogniska albo stare rosną, grubieją, bolą, krwawią lub tworzą owrzodzenie.
  • Zmiana jest na wardze.
  • Masz obniżoną odporność, przebyty nowotwór skóry albo wiele ognisk naraz.

Według stanowiska PTD osoby o jasnej karnacji, po 65. roku życia, często przebywające na słońcu lub z nowotworem skóry w wywiadzie powinny regularnie badać skórę u dermatologa; częstość kontroli ustala lekarz.

Rozpoznanie

Dermatolog zwykle rozpoznaje rogowacenie słoneczne na podstawie wyglądu i dotyku. Badanie uzupełnia dermatoskopia: w powiększeniu widać różowo-czerwoną siateczkę naczyń wokół mieszków włosowych, żółtawe łuski i czopy rogowe w ujściach mieszków, co na twarzy daje tzw. obraz truskawki. Dermatoskop pozwala też ocenić skórę wokół ognisk i śledzić efekt leczenia.

Biopsja, czyli pobranie wycinka w znieczuleniu miejscowym, jest wskazana, gdy ognisko jest duże, grube, zapalne, krwawi, boli lub swędzi, nie reaguje na leczenie albo gdy trzeba wykluczyć raka kolczystokomórkowego. Przy grubszych ogniskach zabieg usunięcia łączy się z badaniem histopatologicznym usuniętej tkanki.

Leczenie rogowacenia słonecznego

Aktualne wytyczne, polskie i międzynarodowe, zalecają leczenie ognisk rogowacenia słonecznego, bo nie wiadomo, które z nich zezłośliwieje. Metodę dobiera się do liczby ognisk, ich grubości, miejsca i stanu skóry wokół nich.

Pojedyncze ogniska:

  • Krioterapia: zamrażanie ciekłym azotem. Według PTD najczęściej stosowana w Polsce metoda, szybka i skuteczna w przypadku większości pojedynczych ognisk. Po zabiegu powstaje pęcherz, potem strupek, który odpada po 1–4 tygodniach zależnie od miejsca. Dłuższe mrożenie może zostawić jaśniejszą plamkę.
  • Łyżeczkowanie, elektrokoagulacja, laser ablacyjny: dla grubszych, zrogowaciałych ognisk i rogów skórnych, w znieczuleniu miejscowym. Materiał z łyżeczkowania trafia do badania histopatologicznego; laser i elektrokoagulacja niszczą tkankę, więc nie dają wycinka. Według PTD metody te nie są skuteczniejsze od krioterapii, a częściej zostawiają bliznę lub odbarwienie.
  • Wycięcie chirurgiczne: nie jest standardem przy rogowaceniu słonecznym; stosuje się je, gdy podejrzewa się już raka.

Liczne ogniska i pole kanceryzacji:

  • Kuracja miejscowa całego pola: preparaty (krem lub żel nakładany w domu), które przez kilka tygodni lub miesięcy stosuje się na całą uszkodzoną okolicę; usuwają one nieprawidłowe komórki, także te jeszcze niewidoczne. W trakcie kuracji skóra czerwienieje, łuszczy się i piecze; to oczekiwana reakcja, która mija po zakończeniu leczenia. Preparat, schemat i czas stosowania ustala dermatolog.
  • Terapia fotodynamiczna (PDT): na skórę nakłada się substancję uwrażliwiającą na światło, a po kilkudziesięciu minutach lub kilku godzinach naświetla się ognisko czerwonym światłem albo światłem dziennym. Według rekomendacji PTD z 2024 roku po jednym lub dwóch zabiegach ustępuje 75–92% ognisk, a metoda daje najmniejsze ryzyko blizn. Naświetlanie lampą bywa bolesne; wersja ze światłem dziennym jest niemal bezbolesna.
  • Leczenie skojarzone: np. krioterapia grubszych ognisk, a następnie kuracja miejscowa całego pola.

Płaskie, bezobjawowe ogniska u osób, które źle znoszą leczenie, można obserwować, ale pod regularną kontrolą.

Według rekomendacji PTD zabiegi wykonywane w poradni dermatologicznej, takie jak krioterapia, łyżeczkowanie, elektrokoagulacja czy laseroterapia, są w Polsce finansowane przez NFZ, natomiast preparaty do leczenia całego pola nie są refundowane (stan na styczeń 2024 roku).

Po leczeniu: kontrola i nawroty

Rogowacenie słoneczne może wrócić po miesiącach lub latach, bo uszkodzenie skóry nagromadzone przez dekady nie znika. Leczy się je wtedy ponownie tą samą lub inną metodą. Przez kilka dni po zabiegu, a po kuracji pola nawet przez kilka tygodni, skóra jest zaczerwieniona i wrażliwa. W tym czasie trzeba ją szczególnie chronić przed słońcem. Później warto raz w miesiącu oglądać skórę i zgłaszać się na kontrole w terminach ustalonych przez dermatologa.

Profilaktyka

  • Codziennie, przez cały rok, nakładaj na twarz, uszy, szyję, łysinę i grzbiety rąk krem z filtrem o szerokim spektrum (UVA i UVB) i o SPF co najmniej 30, a przy już rozpoznanym rogowaceniu SPF 50+. W badaniach cytowanych przez PTD osoby stosujące filtry codziennie miały mniej nowych ognisk, a część istniejących się cofnęła.
  • Między 11.00 a 15.00 szukaj cienia, noś kapelusz z szerokim rondem, okulary z filtrem UV i odzież z długim rękawem.
  • Nie opalaj się i nie korzystaj z solarium.
  • Jeśli pracujesz pod gołym niebem, traktuj ochronę przed słońcem jak element BHP.
  • Raz w miesiącu obejrzyj skórę w lustrze; nowa szorstka plamka, która nie znika przez kilka tygodni, to powód do wizyty.
  • Jeśli przez cały rok zasłaniasz się przed słońcem, zapytaj lekarza o suplementację witaminy D.

Co dalej

Jeśli na twarzy, uszach, głowie lub rękach masz szorstką plamkę, która nie znika, pokaż ją dermatologowi. Podczas konsultacji online dermatolog mojaDerma oceni zdjęcia i opis zmiany, powie, czy obraz odpowiada rogowaceniu słonecznemu, i wskaże, jak pilnie potrzebna jest wizyta w gabinecie na badanie dermatoskopowe, krioterapię lub pobranie wycinka. Ognisko, które szybko rośnie, boli lub krwawi, wymaga wizyty stacjonarnej bez zwłoki.

Źródła zdjęć: Future FamDoc (zdjęcie główne i zdjęcie skóry głowy), James Heilman, MD (grzbiet ręki), CC BY-SA 4.0, z Wikimedia Commons.

Najczęściej zadawane pytania

Czy rogowacenie słoneczne to rak?
Nie, to stan przedrakowy. Samo ognisko nie jest jeszcze inwazyjnym rakiem skóry, ale pokazuje, że skóra została mocno uszkodzona przez słońce, a z części takich ognisk może z czasem rozwinąć się rak kolczystokomórkowy. Pojedyncze ognisko złośliwieje rzadko, ryzyko rośnie jednak wraz z liczbą zmian. Rogowacenie słoneczne się więc leczy i kontroluje.
Czy rogowacenie słoneczne może zniknąć samo?
Część ognisk cofa się samoistnie, zwłaszcza po ograniczeniu ekspozycji na słońce; według danych Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego w ciągu roku dotyczy to 15–25% zmian. W ich miejsce pojawiają się jednak nowe, a nie da się przewidzieć, które ognisko zezłośliwieje. Każdą szorstką plamkę, która nie znika, powinien więc ocenić dermatolog.
Jak odróżnić rogowacenie słoneczne od rogowacenia łojotokowego?
Rogowacenie słoneczne jest szorstkie, suche, zwykle różowe i częściej wyczuwalne niż widoczne; pojawia się w miejscach nasłonecznionych. Rogowacenie łojotokowe jest zwykle ciemniejsze, ma tłustawą powierzchnię, wyraźne granice i wygląda jak przyklejone do skóry. Rozstrzyga dermatolog w badaniu dermatoskopowym, a w razie wątpliwości badanie pobranego wycinka.
Czy leczenie rogowacenia słonecznego boli?
Większość zabiegów jest krótka i dobrze znoszona. Podczas krioterapii przez kilka sekund czuć pieczenie, potem powstaje pęcherzyk i strupek. Naświetlanie lampą w terapii fotodynamicznej bywa dość bolesne; warto wtedy powiedzieć o tym lekarzowi, który może przerwać zabieg lub schłodzić skórę. Wersja ze światłem dziennym jest niemal bezbolesna. Po kuracji miejscowej całego pola skóra przez kilka tygodni jest zaczerwieniona i piecze.
Czy ogniska wrócą po leczeniu?
Mogą, bo uszkodzenie słoneczne nagromadzone przez lata nie znika. Nowe ogniska pojawiają się często w tej samej okolicy, czyli w polu kanceryzacji. Po leczeniu konieczna jest więc codzienna ochrona przed słońcem, comiesięczne oglądanie skóry i kontrole u dermatologa.
Kiedy zgłosić się pilnie?
Gdy ognisko grubieje, twardnieje, boli, krwawi nawet po drobnym urazie, szybko rośnie, tworzy owrzodzenie albo nie goi się przez kilka tygodni. Takie objawy mogą oznaczać, że zmiana przeszła już w raka skóry, i wymagają szybkiego badania w gabinecie, zwykle z pobraniem wycinka.
Czy rogowacenie słoneczne jest zakaźne?
Nie. Powstaje w wyniku uszkodzenia komórek naskórka przez promieniowanie ultrafioletowe, nie przez wirusy czy bakterie. Nie przenosi się przez dotyk, ręczniki ani kontakt z inną osobą.
Czy leczenie rogowacenia słonecznego jest refundowane przez NFZ?
Zabiegi wykonywane w poradni dermatologicznej, takie jak krioterapia, łyżeczkowanie, elektrokoagulacja czy laseroterapia, są finansowane przez NFZ. Preparaty do leczenia całego pola kanceryzacji nie są refundowane (stan na styczeń 2024 roku według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego), więc pacjent kupuje je sam.
Czy można leczyć rogowacenie słoneczne domowymi sposobami?
Nie. Kremy nawilżające zmiękczają łuskę, ale nie usuwają nieprawidłowych komórek, a zdrapywanie, wypalanie czy preparaty z internetu opóźniają rozpoznanie i mogą zostawić blizny. W domu można natomiast zrobić najważniejszą rzecz: codziennie stosować krem z filtrem i raz w miesiącu oglądać skórę.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.