Ziarniniak grzybiasty (łac. mycosis fungoides) to najczęstszy pierwotny chłoniak skóry: nowotwór wywodzący się z limfocytów T, które zamiast krążyć we krwi, osiedlają się w skórze. Nazwa jest myląca. Choroba nie ma nic wspólnego z grzybami ani z grzybicą skóry, a „grzybiasty” odnosi się do wyglądu guzów opisanych w XIX wieku. Choć to chłoniak, u większości chorych rozwija się bardzo powoli, przez wiele lat ogranicza się do skóry i daje się kontrolować leczeniem prowadzonym przez dermatologa. Problemem jest raczej rozpoznanie: we wczesnej fazie wygląda jak wyprysk lub łuszczyca i bywa tak leczony miesiącami, a nawet latami.
Kto choruje
Według Medycyny Praktycznej zapadalność na pierwotne chłoniaki skóry wynosi około 0,5–1 przypadku na 100 tysięcy osób rocznie, a 75% z nich wywodzi się z limfocytów T; polscy eksperci szacują, że ziarniniak grzybiasty to około 60% wszystkich pierwotnych chłoniaków skóry. DermNet podaje, że to połowa pierwotnych chłoniaków skóry, że choroba zaczyna się zwykle około 55.–60. roku życia i że u osób o jasnej karnacji dotyka mężczyzn dwa razy częściej niż kobiety. Zdarza się także u dzieci; u nich ponad połowa przypadków ma postać odbarwioną, przypominającą bielactwo, co dodatkowo opóźnia rozpoznanie.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Przyczyna nie jest znana. Rozważa się przewlekłe pobudzanie limfocytów T przez nieznany antygen, predyspozycję genetyczną (określone typy HLA) oraz czynniki środowiskowe, w tym kontakt z substancjami chemicznymi, na co wskazują skupiska zachorowań w niektórych regionach i rodzinach. W odróżnieniu od niektórych innych chłoniaków nie ma dowodów, by ziarniniaka grzybiastego wywoływał wirus. Choroba nie jest zakaźna i nie przenosi się na domowników.






Objawy i stadia
Klasyczny ziarniniak grzybiasty przechodzi przez trzy fazy skórne, które mogą współistnieć u jednej osoby. Charakterystyczny jest świąd: Medycyna Praktyczna opisuje go jako silny i uporczywy już w pierwszej fazie, a według DermNet może być pierwszym objawem jeszcze przed pojawieniem się zmian skórnych.
1. Faza plam (rumieniowa)
Płaskie, różowe lub czerwonobrązowe, lekko łuszczące się plamy o nieregularnym kształcie i różnej wielkości, czasem z pomarszczoną, ścieńczałą skórą. Pojawiają się w miejscach zwykle zakrytych przed słońcem: na pośladkach, w dolnej części tułowia, na udach, u kobiet w okolicy piersi. Mogą utrzymywać się latami, blednąć i wracać. Odmiana poikilodermiczna łączy zanik, przebarwienia i rozszerzone naczynka, co daje skórze „pstry” wygląd. U dzieci i osób o ciemniejszej karnacji częsta jest odmiana odbarwiona: jasne, delikatnie łuszczące się plamy bez zaniku.
2. Faza nacieków
Plamy grubieją i unoszą się ponad poziom skóry, tworząc dobrze odgraniczone, swędzące nacieki o barwie czerwonej, fioletowej lub brązowej, często obrączkowate lub łukowate, z łuską na powierzchni. Początkowo zajmują mniej niż 10% powierzchni ciała, z czasem rozprzestrzeniają się.
3. Faza guzów
Z nacieków lub z pozornie zdrowej skóry wyrastają kopulaste guzy większe niż 1 cm, barwy od ciemnoczerwonej do sinej, o lśniącej powierzchni, skłonne do owrzodzenia i nadkażenia bakteryjnego. W tej fazie choroba może zajmować węzły chłonne, a rzadko narządy wewnętrzne.
Odrębną sytuacją jest erytrodermia: zaczerwienienie i łuszczenie ponad 80% powierzchni skóry z nasilonym świądem. Może być zaawansowaną postacią ziarniniaka grzybiastego albo objawem zespołu Sézary'ego, pokrewnego chłoniaka, w którym komórki nowotworowe od początku krążą we krwi; towarzyszą mu powiększenie węzłów chłonnych, rogowacenie dłoni i stóp oraz wypadanie włosów.
Odmiany nietypowe. Najczęstsza u dorosłych jest postać folikulotropowa: skupiska swędzących grudek wokół mieszków włosowych na głowie i szyi, przypominające trądzik lub rogowacenie mieszkowe, z utratą włosów w zajętych miejscach. Rzadsze to siatkowica pagetoidalna (pojedyncza, wolno rosnąca, łuszcząca się zmiana na stopie lub dłoni) oraz odmiana z wiotką, obwisłą skórą w pachach i pachwinach. Postacie folikulotropowa, krostkowa i ziarniniakowa przebiegają agresywniej niż klasyczna.
Z czym można pomylić ziarniniaka grzybiastego
Wczesny ziarniniak grzybiasty imituje częste choroby zapalne skóry. Jak opisuje portal hematoonkologia.pl, pacjenci są często leczeni na wyprysk preparatami miejscowymi u lekarza rodzinnego i dopiero nieskuteczność terapii kieruje ich do dermatologa; według DermNet opóźnienie rozpoznania sięga miesięcy, a nawet lat. Najczęstsi „naśladowcy”:
- atopowe zapalenie skóry i wyprysk kontaktowy: swędzące, łuszczące się plamy, które jednak reagują na emolienty i maści przeciwzapalne i zajmują typowe dla siebie okolice, np. zgięcia łokci i kolan lub dłonie;
- łuszczyca: grubsza, srebrzysta łuska, łokcie, kolana i owłosiona skóra głowy, zwykle bez tak nasilonego świądu;
- łupież różowy Giberta i łupież pstry: plamy na tułowiu, które jednak znikają w ciągu tygodni lub po leczeniu przeciwgrzybiczym;
- bielactwo i pityriasis alba przy odmianie odbarwionej;
- przyłuszczyca plackowata: przewlekła choroba o bardzo podobnym wyglądzie, którą dermatolog obserwuje równie uważnie jak ziarniniaka, bo bywa trudna do odróżnienia od wczesnego ziarniniaka.
Sygnał ostrzegawczy to wyprysk, który trwa miesiącami lub latami w tych samych miejscach, nie reaguje na standardowe leczenie, zajmuje skórę zakrytą przed słońcem i uporczywie swędzi.
Kiedy do lekarza
- Łuszczące się, swędzące plamy na pośladkach, udach lub tułowiu utrzymują się wiele tygodni lub miesięcy mimo leczenia.
- Zmiany uznane wcześniej za „wyprysk” lub „łuszczycę” grubieją, pojawiają się nacieki, guzki lub owrzodzenia.
- Skóra na dużej powierzchni jest czerwona, łuszczy się i swędzi, a do tego powiększyły się węzły chłonne, pojawiły się nocne poty, gorączka lub spadek masy ciała.
- Jasne plamy u dziecka nie cofają się po miesiącach pielęgnacji i ochrony przed słońcem.
Diagnostyka
Rozpoznanie wymaga powiązania obrazu klinicznego z wynikiem badania histopatologicznego, a we wczesnych stadiach bywa to trudne, bo w nacieku mieszają się komórki nowotworowe i zapalne. Dlatego często trzeba pobrać kilka wycinków z różnych miejsc i w odstępie czasu. Standardowy zestaw badań obejmuje:
- biopsję skóry z badaniem histopatologicznym i immunohistochemicznym (ocena, jakie limfocyty naciekają naskórek) oraz badaniem klonalności limfocytów T (rearanżacja genów TCR);
- badania krwi: morfologię z rozmazem, LDH (dehydrogenazę mleczanową) i ocenę obecności nieprawidłowych limfocytów (komórek Sézary'ego), bo ich wykrycie od początku zmienia leczenie;
- dermatoskopię, która pomaga odróżnić wczesne plamy od chorób zapalnych;
- badanie węzłów chłonnych, a przy ich powiększeniu biopsję;
- badania obrazowe (USG, tomografia, PET) w stadiach zaawansowanych lub przy podejrzeniu zajęcia narządów.
Na tej podstawie określa się stadium w klasyfikacji TNMB: T1 to plamy lub nacieki na mniej niż 10% powierzchni skóry, T2 na 10% i więcej, T3 guzy, T4 erytrodermia; litery N, M i B opisują węzły chłonne, narządy i krew. Stadium decyduje o leczeniu i rokowaniu. W Polsce diagnostykę i leczenie prowadzi zespół: dermatolog, patomorfolog doświadczony w chłoniakach, a w razie potrzeby hematolog lub onkolog, bo część terapii mogą zlecić tylko oni.
Leczenie ziarniniaka grzybiastego
Ziarniniak grzybiasty jest chorobą przewlekłą: leczenie prowadzi do remisji, ale nawroty są częste, a pełne wyleczenie rzadko możliwe. Zgodnie z rekomendacjami Polskiej Grupy Badawczej Chłoniaków (PLRG) w najwcześniejszych stadiach (IA–IIA, czyli plamy i nacieki bez zajęcia węzłów) agresywne leczenie nie wydłuża życia, a może zaszkodzić, dlatego wybiera się metody jak najmniej toksyczne, skierowane na skórę. Terapie ogólnoustrojowe rezerwuje się dla stadiów zaawansowanych lub opornych.
Wczesne stadia (plamy i nacieki)
- Silne maści przeciwzapalne: w stadium T1 dają 60–65% całkowitych remisji, w T2 około 25%; według PLRG ich skuteczność w tych stadiach jest porównywalna z fototerapią.
- Fototerapia (zalecana, gdy zmiany zajmują ponad 30% skóry): naświetlania UVB 311 nm lub fotochemioterapia PUVA (UVA po przyjęciu substancji uwrażliwiającej na światło). UVB nie stosuje się przy wydatnych naciekach i guzach. Całkowitą remisję uzyskuje 58–83% chorych, częściową do 95%, a remisje trwają średnio 43 miesiące. Część chorych kontynuuje naświetlania podtrzymujące co kilka dni lub raz w tygodniu, choć według PLRG nie ma dowodów, że zapobiega to nawrotom.
- Miejscowe pochodne witaminy A oraz chemioterapia miejscowa (maści lub roztwory z cytostatykiem), ta druga w Polsce o ograniczonej dostępności.
- Radioterapia pojedynczych, opornych nacieków lub guzów, a przy zmianach rozsianych napromienianie elektronami całej skóry (TSEB).
- U części chorych z nielicznymi plamami dopuszczalna jest obserwacja z pielęgnacją skóry i regularnymi kontrolami.
Stadia zaawansowane (guzy, erytrodermia, zajęcie węzłów lub krwi). Leczenie prowadzi hematolog lub onkolog we współpracy z dermatologiem. Stosuje się preparaty modulujące odporność, m.in. cytokiny i doustne pochodne witaminy A. W postaci erytrodermicznej pomaga fotofereza pozaustrojowa, czyli naświetlanie własnych limfocytów poza organizmem; według doniesień z 2023 roku w Polsce wykonuje ją tylko jeden ośrodek, a procedura nie jest refundowana. Przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw antygenowi CD30 na komórkach chłoniaka są od września 2020 roku dostępne w programie lekowym NFZ dla nawrotowego ziarniniaka grzybiastego. Chemioterapię podaje się zwykle jednym preparatem, bo ten chłoniak słabo reaguje na schematy wielolekowe. U młodszych chorych z agresywnym przebiegiem rozważa się przeszczepienie allogenicznych komórek krwiotwórczych; według DermNet tylko ono i wspomniane przeciwciało anty-CD30 mogą zmienić naturalny przebieg choroby.
Niezależnie od stadium ważne są kontrola świądu (emolienty, preparaty przeciwhistaminowe, fototerapia) i szybkie leczenie nadkażeń bakteryjnych owrzodzeń, częstego powikłania w zaawansowanej chorobie.
Rokowanie
Większość chorych ma rozpoznanie postawione we wczesnym stadium i żyje z chorobą długie lata: według DermNet pięcioletnie przeżycie wynosi około 87%, a faza wczesna trwa średnio około 18 lat. Ograniczone plamy i nacieki (T1) nie skracają życia, choć u około jednej trzeciej chorych choroba z czasem postępuje. Prof. Sokołowska-Wojdyło zwraca uwagę, że pacjenci bywają leczeni nawet 30 lat, z czego przez połowę tego czasu wystarcza opieka dermatologa. Gorzej rokują postać folikulotropowa, guzy, erytrodermia, zajęcie węzłów i krwi oraz tzw. transformacja wielkokomórkowa, która według PLRG zdarza się u 8–39% chorych i wymaga intensywniejszego leczenia. Odmiany odbarwiona i poikilodermiczna postępują rzadziej niż klasyczna.
Życie z chorobą
- Regularne kontrole u dermatologa w rytmie ustalonym przez lekarza, z oceną całej skóry, węzłów chłonnych i w razie potrzeby krwi.
- Zdjęcia zmian i prosty dziennik: nowe plamy, grubienie, świąd; to przyspiesza wychwycenie progresji.
- Pielęgnacja jak przy suchej skórze: emolienty dwa razy dziennie, krótkie, letnie kąpiele, bez drapania i gorącej wody, bawełniana odzież.
- Bez opalania na własną rękę i bez solarium: naświetlania są leczeniem, a ich dawkę ustala lekarz.
- Pilna wizyta przy owrzodzeniu, gorączce, bólu lub sączeniu ze zmian, bo nadkażenia wymagają szybkiego leczenia.
- Wsparcie psychologiczne: niepewność co do przebiegu i przewlekłość leczenia są obciążające psychicznie; pomagają grupy pacjentów z chłoniakami i psychoonkolog.
Konsultacja dermatologiczna online w mojaDerma
Ziarniniaka grzybiastego nie da się rozpoznać ani wykluczyć na podstawie zdjęć, ale konsultacja online jest dobrym pierwszym krokiem, gdy „wyprysk” nie chce ustąpić. Dermatolog mojaDerma oceni opis i fotografie, powie, czy obraz jest typowy dla wyprysku, łuszczycy lub łupieżu, czy też wymaga biopsji skóry, i wskaże, do jakiego ośrodka się zgłosić. Zobacz, jak to działa.






