Choroby skóryZiarniniak grzybiasty (chłoniak skóry): objawy, stadia, diagnostyka i leczenie

Ziarniniak grzybiasty (chłoniak skóry): objawy, stadia, diagnostyka i leczenie

Duże czerwonawe plamy na plecach i tułowiu typowe dla plamistego stadium ziarniniaka grzybiastego

Ziarniniak grzybiasty (łac. mycosis fungoides) to najczęstszy pierwotny chłoniak skóry: nowotwór wywodzący się z limfocytów T, które zamiast krążyć we krwi, osiedlają się w skórze. Nazwa jest myląca. Choroba nie ma nic wspólnego z grzybami ani z grzybicą skóry, a „grzybiasty” odnosi się do wyglądu guzów opisanych w XIX wieku. Choć to chłoniak, u większości chorych rozwija się bardzo powoli, przez wiele lat ogranicza się do skóry i daje się kontrolować leczeniem prowadzonym przez dermatologa. Problemem jest raczej rozpoznanie: we wczesnej fazie wygląda jak wyprysk lub łuszczyca i bywa tak leczony miesiącami, a nawet latami.

Kto choruje

Według Medycyny Praktycznej zapadalność na pierwotne chłoniaki skóry wynosi około 0,5–1 przypadku na 100 tysięcy osób rocznie, a 75% z nich wywodzi się z limfocytów T; polscy eksperci szacują, że ziarniniak grzybiasty to około 60% wszystkich pierwotnych chłoniaków skóry. DermNet podaje, że to połowa pierwotnych chłoniaków skóry, że choroba zaczyna się zwykle około 55.–60. roku życia i że u osób o jasnej karnacji dotyka mężczyzn dwa razy częściej niż kobiety. Zdarza się także u dzieci; u nich ponad połowa przypadków ma postać odbarwioną, przypominającą bielactwo, co dodatkowo opóźnia rozpoznanie.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Przyczyna nie jest znana. Rozważa się przewlekłe pobudzanie limfocytów T przez nieznany antygen, predyspozycję genetyczną (określone typy HLA) oraz czynniki środowiskowe, w tym kontakt z substancjami chemicznymi, na co wskazują skupiska zachorowań w niektórych regionach i rodzinach. W odróżnieniu od niektórych innych chłoniaków nie ma dowodów, by ziarniniaka grzybiastego wywoływał wirus. Choroba nie jest zakaźna i nie przenosi się na domowników.

Ziarniniak grzybiasty w fazie nacieków: grube, czerwonobrązowe, łuszczące się ogniska naciekowe o nieregularnych brzegachZiarniniak grzybiasty w fazie plam: liczne brunatnoczerwone plamy i płaskie nacieki na pośladkach, czyli w miejscu zakrytym przed słońcemRozległe, nieostro odgraniczone różowe plamy ziarniniaka grzybiastego na plecach i ramionachWczesna, pojedyncza, delikatnie różowa plama ziarniniaka grzybiastego na skórze biodra, łatwa do pomylenia z wypryskiemZiarniniak grzybiasty w fazie guzów: ciemnoczerwony, lśniący guz i płaskie nacieki na przedramieniuDuży, owrzodziały, sinoczerwony guz ziarniniaka grzybiastego na policzku przy nosie (zdjęcie: DermNet)

Objawy i stadia

Klasyczny ziarniniak grzybiasty przechodzi przez trzy fazy skórne, które mogą współistnieć u jednej osoby. Charakterystyczny jest świąd: Medycyna Praktyczna opisuje go jako silny i uporczywy już w pierwszej fazie, a według DermNet może być pierwszym objawem jeszcze przed pojawieniem się zmian skórnych.

1. Faza plam (rumieniowa)

Płaskie, różowe lub czerwonobrązowe, lekko łuszczące się plamy o nieregularnym kształcie i różnej wielkości, czasem z pomarszczoną, ścieńczałą skórą. Pojawiają się w miejscach zwykle zakrytych przed słońcem: na pośladkach, w dolnej części tułowia, na udach, u kobiet w okolicy piersi. Mogą utrzymywać się latami, blednąć i wracać. Odmiana poikilodermiczna łączy zanik, przebarwienia i rozszerzone naczynka, co daje skórze „pstry” wygląd. U dzieci i osób o ciemniejszej karnacji częsta jest odmiana odbarwiona: jasne, delikatnie łuszczące się plamy bez zaniku.

2. Faza nacieków

Plamy grubieją i unoszą się ponad poziom skóry, tworząc dobrze odgraniczone, swędzące nacieki o barwie czerwonej, fioletowej lub brązowej, często obrączkowate lub łukowate, z łuską na powierzchni. Początkowo zajmują mniej niż 10% powierzchni ciała, z czasem rozprzestrzeniają się.

3. Faza guzów

Z nacieków lub z pozornie zdrowej skóry wyrastają kopulaste guzy większe niż 1 cm, barwy od ciemnoczerwonej do sinej, o lśniącej powierzchni, skłonne do owrzodzenia i nadkażenia bakteryjnego. W tej fazie choroba może zajmować węzły chłonne, a rzadko narządy wewnętrzne.

Odrębną sytuacją jest erytrodermia: zaczerwienienie i łuszczenie ponad 80% powierzchni skóry z nasilonym świądem. Może być zaawansowaną postacią ziarniniaka grzybiastego albo objawem zespołu Sézary'ego, pokrewnego chłoniaka, w którym komórki nowotworowe od początku krążą we krwi; towarzyszą mu powiększenie węzłów chłonnych, rogowacenie dłoni i stóp oraz wypadanie włosów.

Odmiany nietypowe. Najczęstsza u dorosłych jest postać folikulotropowa: skupiska swędzących grudek wokół mieszków włosowych na głowie i szyi, przypominające trądzik lub rogowacenie mieszkowe, z utratą włosów w zajętych miejscach. Rzadsze to siatkowica pagetoidalna (pojedyncza, wolno rosnąca, łuszcząca się zmiana na stopie lub dłoni) oraz odmiana z wiotką, obwisłą skórą w pachach i pachwinach. Postacie folikulotropowa, krostkowa i ziarniniakowa przebiegają agresywniej niż klasyczna.

Z czym można pomylić ziarniniaka grzybiastego

Wczesny ziarniniak grzybiasty imituje częste choroby zapalne skóry. Jak opisuje portal hematoonkologia.pl, pacjenci są często leczeni na wyprysk preparatami miejscowymi u lekarza rodzinnego i dopiero nieskuteczność terapii kieruje ich do dermatologa; według DermNet opóźnienie rozpoznania sięga miesięcy, a nawet lat. Najczęstsi „naśladowcy”:

  • atopowe zapalenie skóry i wyprysk kontaktowy: swędzące, łuszczące się plamy, które jednak reagują na emolienty i maści przeciwzapalne i zajmują typowe dla siebie okolice, np. zgięcia łokci i kolan lub dłonie;
  • łuszczyca: grubsza, srebrzysta łuska, łokcie, kolana i owłosiona skóra głowy, zwykle bez tak nasilonego świądu;
  • łupież różowy Giberta i łupież pstry: plamy na tułowiu, które jednak znikają w ciągu tygodni lub po leczeniu przeciwgrzybiczym;
  • bielactwo i pityriasis alba przy odmianie odbarwionej;
  • przyłuszczyca plackowata: przewlekła choroba o bardzo podobnym wyglądzie, którą dermatolog obserwuje równie uważnie jak ziarniniaka, bo bywa trudna do odróżnienia od wczesnego ziarniniaka.

Sygnał ostrzegawczy to wyprysk, który trwa miesiącami lub latami w tych samych miejscach, nie reaguje na standardowe leczenie, zajmuje skórę zakrytą przed słońcem i uporczywie swędzi.

Kiedy do lekarza

  • Łuszczące się, swędzące plamy na pośladkach, udach lub tułowiu utrzymują się wiele tygodni lub miesięcy mimo leczenia.
  • Zmiany uznane wcześniej za „wyprysk” lub „łuszczycę” grubieją, pojawiają się nacieki, guzki lub owrzodzenia.
  • Skóra na dużej powierzchni jest czerwona, łuszczy się i swędzi, a do tego powiększyły się węzły chłonne, pojawiły się nocne poty, gorączka lub spadek masy ciała.
  • Jasne plamy u dziecka nie cofają się po miesiącach pielęgnacji i ochrony przed słońcem.

Diagnostyka

Rozpoznanie wymaga powiązania obrazu klinicznego z wynikiem badania histopatologicznego, a we wczesnych stadiach bywa to trudne, bo w nacieku mieszają się komórki nowotworowe i zapalne. Dlatego często trzeba pobrać kilka wycinków z różnych miejsc i w odstępie czasu. Standardowy zestaw badań obejmuje:

  • biopsję skóry z badaniem histopatologicznym i immunohistochemicznym (ocena, jakie limfocyty naciekają naskórek) oraz badaniem klonalności limfocytów T (rearanżacja genów TCR);
  • badania krwi: morfologię z rozmazem, LDH (dehydrogenazę mleczanową) i ocenę obecności nieprawidłowych limfocytów (komórek Sézary'ego), bo ich wykrycie od początku zmienia leczenie;
  • dermatoskopię, która pomaga odróżnić wczesne plamy od chorób zapalnych;
  • badanie węzłów chłonnych, a przy ich powiększeniu biopsję;
  • badania obrazowe (USG, tomografia, PET) w stadiach zaawansowanych lub przy podejrzeniu zajęcia narządów.

Na tej podstawie określa się stadium w klasyfikacji TNMB: T1 to plamy lub nacieki na mniej niż 10% powierzchni skóry, T2 na 10% i więcej, T3 guzy, T4 erytrodermia; litery N, M i B opisują węzły chłonne, narządy i krew. Stadium decyduje o leczeniu i rokowaniu. W Polsce diagnostykę i leczenie prowadzi zespół: dermatolog, patomorfolog doświadczony w chłoniakach, a w razie potrzeby hematolog lub onkolog, bo część terapii mogą zlecić tylko oni.

Leczenie ziarniniaka grzybiastego

Ziarniniak grzybiasty jest chorobą przewlekłą: leczenie prowadzi do remisji, ale nawroty są częste, a pełne wyleczenie rzadko możliwe. Zgodnie z rekomendacjami Polskiej Grupy Badawczej Chłoniaków (PLRG) w najwcześniejszych stadiach (IA–IIA, czyli plamy i nacieki bez zajęcia węzłów) agresywne leczenie nie wydłuża życia, a może zaszkodzić, dlatego wybiera się metody jak najmniej toksyczne, skierowane na skórę. Terapie ogólnoustrojowe rezerwuje się dla stadiów zaawansowanych lub opornych.

Wczesne stadia (plamy i nacieki)

  • Silne maści przeciwzapalne: w stadium T1 dają 60–65% całkowitych remisji, w T2 około 25%; według PLRG ich skuteczność w tych stadiach jest porównywalna z fototerapią.
  • Fototerapia (zalecana, gdy zmiany zajmują ponad 30% skóry): naświetlania UVB 311 nm lub fotochemioterapia PUVA (UVA po przyjęciu substancji uwrażliwiającej na światło). UVB nie stosuje się przy wydatnych naciekach i guzach. Całkowitą remisję uzyskuje 58–83% chorych, częściową do 95%, a remisje trwają średnio 43 miesiące. Część chorych kontynuuje naświetlania podtrzymujące co kilka dni lub raz w tygodniu, choć według PLRG nie ma dowodów, że zapobiega to nawrotom.
  • Miejscowe pochodne witaminy A oraz chemioterapia miejscowa (maści lub roztwory z cytostatykiem), ta druga w Polsce o ograniczonej dostępności.
  • Radioterapia pojedynczych, opornych nacieków lub guzów, a przy zmianach rozsianych napromienianie elektronami całej skóry (TSEB).
  • U części chorych z nielicznymi plamami dopuszczalna jest obserwacja z pielęgnacją skóry i regularnymi kontrolami.

Stadia zaawansowane (guzy, erytrodermia, zajęcie węzłów lub krwi). Leczenie prowadzi hematolog lub onkolog we współpracy z dermatologiem. Stosuje się preparaty modulujące odporność, m.in. cytokiny i doustne pochodne witaminy A. W postaci erytrodermicznej pomaga fotofereza pozaustrojowa, czyli naświetlanie własnych limfocytów poza organizmem; według doniesień z 2023 roku w Polsce wykonuje ją tylko jeden ośrodek, a procedura nie jest refundowana. Przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw antygenowi CD30 na komórkach chłoniaka są od września 2020 roku dostępne w programie lekowym NFZ dla nawrotowego ziarniniaka grzybiastego. Chemioterapię podaje się zwykle jednym preparatem, bo ten chłoniak słabo reaguje na schematy wielolekowe. U młodszych chorych z agresywnym przebiegiem rozważa się przeszczepienie allogenicznych komórek krwiotwórczych; według DermNet tylko ono i wspomniane przeciwciało anty-CD30 mogą zmienić naturalny przebieg choroby.

Niezależnie od stadium ważne są kontrola świądu (emolienty, preparaty przeciwhistaminowe, fototerapia) i szybkie leczenie nadkażeń bakteryjnych owrzodzeń, częstego powikłania w zaawansowanej chorobie.

Rokowanie

Większość chorych ma rozpoznanie postawione we wczesnym stadium i żyje z chorobą długie lata: według DermNet pięcioletnie przeżycie wynosi około 87%, a faza wczesna trwa średnio około 18 lat. Ograniczone plamy i nacieki (T1) nie skracają życia, choć u około jednej trzeciej chorych choroba z czasem postępuje. Prof. Sokołowska-Wojdyło zwraca uwagę, że pacjenci bywają leczeni nawet 30 lat, z czego przez połowę tego czasu wystarcza opieka dermatologa. Gorzej rokują postać folikulotropowa, guzy, erytrodermia, zajęcie węzłów i krwi oraz tzw. transformacja wielkokomórkowa, która według PLRG zdarza się u 8–39% chorych i wymaga intensywniejszego leczenia. Odmiany odbarwiona i poikilodermiczna postępują rzadziej niż klasyczna.

Życie z chorobą

  • Regularne kontrole u dermatologa w rytmie ustalonym przez lekarza, z oceną całej skóry, węzłów chłonnych i w razie potrzeby krwi.
  • Zdjęcia zmian i prosty dziennik: nowe plamy, grubienie, świąd; to przyspiesza wychwycenie progresji.
  • Pielęgnacja jak przy suchej skórze: emolienty dwa razy dziennie, krótkie, letnie kąpiele, bez drapania i gorącej wody, bawełniana odzież.
  • Bez opalania na własną rękę i bez solarium: naświetlania są leczeniem, a ich dawkę ustala lekarz.
  • Pilna wizyta przy owrzodzeniu, gorączce, bólu lub sączeniu ze zmian, bo nadkażenia wymagają szybkiego leczenia.
  • Wsparcie psychologiczne: niepewność co do przebiegu i przewlekłość leczenia są obciążające psychicznie; pomagają grupy pacjentów z chłoniakami i psychoonkolog.

Konsultacja dermatologiczna online w mojaDerma

Ziarniniaka grzybiastego nie da się rozpoznać ani wykluczyć na podstawie zdjęć, ale konsultacja online jest dobrym pierwszym krokiem, gdy „wyprysk” nie chce ustąpić. Dermatolog mojaDerma oceni opis i fotografie, powie, czy obraz jest typowy dla wyprysku, łuszczycy lub łupieżu, czy też wymaga biopsji skóry, i wskaże, do jakiego ośrodka się zgłosić. Zobacz, jak to działa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ziarniniak grzybiasty to grzybica?
Nie. Mimo nazwy ziarniniak grzybiasty nie jest zakażeniem grzybiczym i nie leczy się go preparatami przeciwgrzybiczymi. To chłoniak skóry, czyli nowotwór wywodzący się z limfocytów T. Nazwa pochodzi z XIX wieku, gdy opisano guzy przypominające kształtem grzyby. Grzybica skóry daje obrączkowate, łuszczące się ogniska, które ustępują po leczeniu przeciwgrzybiczym; plamy ziarniniaka nie reagują na nie i utrzymują się latami.
Czy ziarniniak grzybiasty jest nowotworem złośliwym?
Tak, jest chłoniakiem nieziarniczym, czyli nowotworem układu chłonnego, który rozwija się w skórze. U większości chorych przebiega jednak powoli: według DermNet faza wczesna trwa średnio około 18 lat, a ograniczone plamy i nacieki nie skracają życia. Do zajęcia węzłów chłonnych i narządów dochodzi rzadko i zwykle po wielu latach.
Czy ziarniniak grzybiasty jest zaraźliwy?
Nie. Choroba powstaje z własnych, zmienionych nowotworowo limfocytów pacjenta. Nie ma dowodów, by wywoływał ją wirus, bakteria czy grzyb, i nie można się nią zarazić przez dotyk, wspólne naczynia, ręczniki ani kontakty seksualne. Nie trzeba izolować chorego ani oddzielnie prać jego ubrań.
Jak wygląda ziarniniak grzybiasty na początku?
Jak uporczywy wyprysk: płaskie, różowe lub czerwonobrązowe, lekko łuszczące się i swędzące plamy o nieregularnym kształcie, zwykle na pośladkach, udach, w dolnej części tułowia lub pod piersiami, czyli w miejscach zakrytych przed słońcem. Mogą blednąć i wracać przez lata. Podejrzenie budzi wyprysk, który nie reaguje na leczenie, nie zmienia lokalizacji i uporczywie swędzi. U dzieci częstsze są jasne, odbarwione plamy.
Jak długo żyje się z ziarniniakiem grzybiastym?
Zwykle wiele lat. Według DermNet pięcioletnie przeżycie wynosi około 87%, a chorzy z ograniczonymi plamami i naciekami (stadium T1) mają taką samą oczekiwaną długość życia jak osoby zdrowe. Rokowanie pogarszają guzy, erytrodermia, zajęcie węzłów chłonnych lub krwi, postać folikulotropowa i transformacja wielkokomórkowa. Polscy eksperci opisują pacjentów leczonych nawet 30 lat, z czego przez połowę tego czasu wystarcza opieka dermatologa.
Czy ziarniniak grzybiasty da się wyleczyć?
Pełne wyleczenie jest rzadko możliwe, ale chorobę da się wprowadzać w remisję i utrzymywać pod kontrolą latami. We wczesnych stadiach stosuje się maści przeciwzapalne, fototerapię UVB 311 nm lub PUVA, chemioterapię miejscową i radioterapię; w zaawansowanych preparaty modulujące odporność, przeciwciała monoklonalne, fotoferezę, chemioterapię, a u młodszych chorych przeszczepienie komórek krwiotwórczych. Nawroty są częste, dlatego leczenie jest wieloletnie i wymaga regularnych kontroli.
Jakie badania potwierdzają rozpoznanie ziarniniaka grzybiastego?
Podstawą jest biopsja skóry z badaniem histopatologicznym i immunohistochemicznym oraz badaniem klonalności limfocytów T (rearanżacja genów TCR). We wczesnej fazie wynik jest często niejednoznaczny, więc wycinki pobiera się kilka razy, z różnych miejsc i w odstępie czasu. Uzupełniają je morfologia z rozmazem, LDH (dehydrogenaza mleczanowa), ocena komórek Sézary'ego we krwi, badanie węzłów chłonnych, a w stadiach zaawansowanych tomografia lub PET.
Kto leczy ziarniniaka grzybiastego: dermatolog czy hematolog?
We wczesnych stadiach dermatolog, bo leczenie jest skierowane na skórę: maści, fototerapia, radioterapia pojedynczych zmian. W Polsce część terapii ogólnych może zlecić tylko hematolog lub onkolog, dlatego przy progresji choroby pacjent jest prowadzony przez obu specjalistów równolegle, a rozpoznanie potwierdza patomorfolog doświadczony w chłoniakach skóry.
Czy ziarniniak grzybiasty występuje u dzieci?
Rzadko, ale tak. Według DermNet jest najczęstszym pierwotnym chłoniakiem skóry u dzieci, a rozpoznanie bywa opóźnione o 2–5 lat; ponad połowa dzieci ma odmianę odbarwioną: jasne, lekko łuszczące się plamy mylone z bielactwem, pityriasis alba lub wypryskiem. Odmiana odbarwiona jest zwykle rozpoznawana we wczesnym stadium i według DermNet rokuje lepiej niż postać klasyczna.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.