Rak kolczystokomórkowy skóry (rak płaskonabłonkowy skóry, ang. squamous cell carcinoma, SCC) to drugi po raku podstawnokomórkowym najczęstszy nowotwór złośliwy skóry. Stanowi około 15–20% raków skóry. Rozwija się z keratynocytów, czyli komórek naskórka, i niemal zawsze powstaje na skórze przez lata eksponowanej na słońce: na twarzy, uszach, dolnej wardze, łysiejącej skórze głowy, grzbietach rąk i podudziach. Wykryty wcześnie jest wyleczalny u ponad 90% chorych. Zaniedbany nacieka głębiej, a przerzuty do węzłów chłonnych daje częściej niż rak podstawnokomórkowy.
Czym jest rak kolczystokomórkowy
Naskórek zbudowany jest głównie z keratynocytów, a jego środkową część tworzy warstwa kolczysta, od której rak wziął nazwę. Gdy promieniowanie UV uszkodzi DNA tych komórek, a mechanizmy naprawy zawiodą, komórki zaczynają dzielić się bez kontroli. Proces ten zwykle przebiega etapami:
- Rogowacenie słoneczne (stan przedrakowy) – szorstkie, łuszczące się plamki na skórze uszkodzonej słońcem. Tylko część z nich przechodzi w raka, ale większość raków kolczystokomórkowych powstaje właśnie z nich.
- Rak przedinwazyjny (in situ), którego postacią kliniczną jest choroba Bowena – komórki nowotworowe zajmują całą grubość naskórka, ale nie przekraczają błony podstawnej. Wygląda jak wolno rosnąca, czerwona, łuszcząca się plama. Rak inwazyjny rozwija się z około 5% takich ognisk.
- Rak inwazyjny – komórki przekraczają błonę podstawną i naciekają skórę właściwą. Od tego momentu nowotwór może naciekać okoliczne tkanki i dawać przerzuty.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Najważniejszą przyczyną jest skumulowana przez całe życie dawka promieniowania ultrafioletowego: słońce oraz solarium. Ryzyko zwiększają także:
- jasna karnacja (fototyp I i II: jasna skóra, blond lub rude włosy, niebieskie oczy, piegi) oraz oparzenia słoneczne, zwłaszcza w dzieciństwie;
- wiek – najwięcej zachorowań przypada na siódmą i ósmą dekadę życia, ale chorują też młodsi;
- praca lub hobby na świeżym powietrzu bez ochrony przed słońcem: rolnicy, sadownicy, pracownicy budowlani, rybacy, działkowcy. W niektórych krajach rak skóry u osób pracujących na słońcu jest uznawany za chorobę zawodową;
- obniżona odporność – po przeszczepieniu narządu, przy przewlekłej białaczce limfocytowej, zakażeniu HIV lub długotrwałym leczeniu hamującym układ odpornościowy. U tych osób rak rozwija się częściej i przebiega agresywniej;
- przewlekłe uszkodzenia skóry – blizny po oparzeniach, niegojące się od lat owrzodzenia (na przykład podudzi w przebiegu zespołu pozakrzepowego lub wyprysku zastoinowego), skóra po radioterapii, przewlekłe stany zapalne (na przykład toczeń krążkowy, przewlekłe przetoki);
- zakażenie niektórymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), zwłaszcza na palcach, wokół paznokci i w okolicy narządów płciowych;
- substancje rakotwórcze – arsen, smoła pogazowa, oleje mineralne, palenie tytoniu (zwłaszcza przy raku wargi);
- promieniowanie jonizujące i rzadkie zespoły genetyczne (albinizm, skóra pergaminowata i barwnikowa, czyli xeroderma pigmentosum);
- przebyty nowotwór skóry – każdy wcześniejszy rak podstawnokomórkowy, kolczystokomórkowy lub czerniak zwiększa ryzyko kolejnego nowotworu skóry.



Jak wygląda rak kolczystokomórkowy
Wspólną cechą jest zmiana, która nie goi się przez wiele tygodni, powiększa się i łatwo krwawi. Może przyjmować kilka postaci:
- szorstka, łuszcząca się, czerwona plama lub tarczka przypominająca rogowacenie słoneczne, ale grubsza, twardsza i tkliwa;
- twardy, cielisty lub różowy guzek, czasem z rogowym czopem albo rogiem skórnym na szczycie;
- owrzodzenie o nacieczonej podstawie i wałowatych, uniesionych brzegach, pokryte strupem, który po oderwaniu tworzy się na nowo;
- brodawkowata, kalafiorowata narośl o nierównej powierzchni;
- kopulasty guzek z kraterowatym zagłębieniem w środku, wyrastający w ciągu kilku tygodni – tak wygląda rogowiak kolczystokomórkowy, który obecnie klasyfikuje się jako odmianę tego raka i usuwa w całości.
Na powierzchni zmiany często widać rozszerzone naczynia krwionośne. Ból, pieczenie, mrowienie lub drętwienie pojawiają się rzadziej i mogą oznaczać, że nowotwór szerzy się wzdłuż nerwów; z taką zmianą trzeba zgłosić się do lekarza od razu. Rak może rozwinąć się także w obrębie starej blizny lub przewlekłej rany: nowe zgrubienie, guzek albo krwawienie w takim miejscu zawsze wymaga oceny dermatologa.
Rogowacenie słoneczne, rogowiak czy rak?
Te trzy zmiany wyglądają podobnie, a różnią się przebiegiem:
- Rogowacenie słoneczne – płaskie, szorstkie jak papier ścierny plamki o średnicy kilku milimetrów, zwykle liczne. Wymagają leczenia i obserwacji, bo mogą przejść w raka.
- Rogowiak kolczystokomórkowy – pojedynczy, kopulasty guzek z rogowym czopem, który rośnie bardzo szybko przez kilka tygodni i może ustąpić samoistnie. Ponieważ pod mikroskopem trudno odróżnić go od raka, usuwa się go w całości.
- Rak kolczystokomórkowy – rośnie tygodniami lub miesiącami, twardnieje, ulega owrzodzeniu, krwawi i nie goi się. Wymaga wycięcia z marginesem.
Ostatecznie rozstrzyga badanie histopatologiczne. Łagodne zmiany, które również bywają mylone z rakiem, to między innymi rogowacenie łojotokowe (brodawka łojotokowa) i zwykła brodawka wirusowa.
Kiedy zgłosić się do lekarza
- ranka, strupek lub owrzodzenie nie goi się dłużej niż 4 tygodnie albo goi się i wraca w tym samym miejscu;
- ognisko rogowacenia słonecznego zgrubiało, zaczęło boleć lub krwawić;
- na nasłonecznionej skórze pojawił się nowy, szybko rosnący guzek;
- w starej bliźnie lub przewlekłej ranie powstało zgrubienie lub narośl;
- zauważasz jakąkolwiek nową zmianę, a wcześniej chorowałeś(-aś) na nowotwór skóry albo masz obniżoną odporność.
Diagnostyka
Dermatolog ogląda zmianę i ocenia ją dermatoskopem, co pozwala odróżnić ją od wielu łagodnych narośli. Rozpoznanie potwierdza jednak wyłącznie badanie histopatologiczne. Małą zmianę wycina się w całości z marginesem w znieczuleniu miejscowym, z większej pobiera się wycinek z pogranicza guza i zdrowej skóry. Wynik określa, czy rak jest inwazyjny, jak głęboko nacieka, jaki jest stopień zróżnicowania komórek i czy margines jest wolny od nowotworu. Od tego zależą stopień zaawansowania i plan leczenia. Przy dużych, głębokich lub nawrotowych guzach, a także gdy węzły chłonne są powiększone, wykonuje się USG węzłów, czasem biopsję cienkoigłową i badania obrazowe.
Leczenie
Plan leczenia zależy od wielkości, umiejscowienia i głębokości guza, wyniku badania histopatologicznego oraz stanu zdrowia pacjenta. Standardem jest wycięcie chirurgiczne.
- Wycięcie z marginesem zdrowej skóry (od kilku milimetrów do około 1 cm) – podstawowa metoda. Przy dużym ubytku ranę zamyka się płatem skórnym (plastyką miejscową) lub przeszczepem skóry. Usunięte tkanki bada się, aby potwierdzić, że marginesy są wolne od nowotworu.
- Chirurgia mikrograficzna Mohsa – guz usuwa się warstwa po warstwie, od razu sprawdzając każdą pod mikroskopem. Stosowana na twarzy, uszach i wargach oraz przy guzach nawrotowych i o niewyraźnych granicach, bo oszczędza zdrową skórę; w Polsce jest dostępna tylko w niektórych ośrodkach.
- Łyżeczkowanie z elektrokoagulacją lub krioterapia – standardowo przy raku przedinwazyjnym (in situ); przy raku inwazyjnym tylko wyjątkowo, przy bardzo małych, płytkich guzach niskiego ryzyka na tułowiu i kończynach, gdy wycięcie nie jest możliwe.
- Leczenie miejscowe raka in situ – przy zmianach ograniczonych do naskórka lekarz może zastosować preparat nakładany na skórę, który niszczy zmienione komórki lub pobudza miejscową odpowiedź immunologiczną, albo terapię fotodynamiczną (substancja światłouczulająca i naświetlanie).
- Radioterapia – gdy operacja nie jest możliwa, a także po operacji, jeśli nie udało się usunąć guza w całości albo zajęte były węzły chłonne.
- Usunięcie węzłów chłonnych – gdy biopsja potwierdzi w nich przerzuty.
- Leczenie systemowe – w rzadkich przypadkach raka zaawansowanego miejscowo lub z przerzutami odległymi onkolog stosuje immunoterapię (przeciwciała pobudzające układ odpornościowy do zwalczania nowotworu) lub chemioterapię.
Rokowanie
Rak kolczystokomórkowy skóry rokuje dobrze: pięć lat od rozpoznania przeżywa ponad 90% chorych, a większość wcześnie wykrytych guzów udaje się wyleczyć jednym zabiegiem. Przerzuty, najczęściej do okolicznych węzłów chłonnych, pojawiają się u około 3–5% chorych, ale znacznie pogarszają szanse wyleczenia. Gorzej rokują guzy o średnicy powyżej 2 cm lub grubości powyżej 2 mm, guzy na wardze i uchu, nawrotowe, powstałe w bliźnie lub owrzodzeniu, naciekające nerwy oraz raki u osób z obniżoną odpornością. Około połowa osób z grupy wysokiego ryzyka (na przykład z obniżoną odpornością lub po kilku nowotworach skóry) zachoruje na kolejnego raka kolczystokomórkowego w ciągu 5 lat. Stąd znaczenie kontroli po leczeniu.
Kontrola po leczeniu
Na wizytach kontrolnych lekarz ogląda bliznę po wycięciu, całą skórę i okoliczne węzły chłonne, czasem uzupełniając badanie o USG. Częstość wizyt zależy od zaawansowania i stopnia zróżnicowania guza: zwykle co 3–6 miesięcy przez pierwsze 2 lata (przy guzach wysokiego ryzyka częściej, nawet co 1–3 miesiące), co 6–12 miesięcy przez kolejne 3 lata, później raz w roku. Osoby po przebytym raku skóry powinny też co miesiąc same oglądać całą skórę.
Profilaktyka
- Codziennie nakładaj na odsłoniętą skórę krem z filtrem o szerokim spektrum (UVA i UVB) SPF 50+, a przebywając na słońcu, nakładaj kolejną warstwę co 2 godziny.
- Unikaj słońca między godziną 11 a 15, noś kapelusz z rondem, okulary i odzież zakrywającą ramiona i kark. Promienie UV przechodzą przez chmury.
- Nie korzystaj z solarium.
- Lecz rogowacenie słoneczne, zamiast czekać, aż przejdzie w raka.
- Raz w miesiącu oglądaj całą skórę, a jeśli należysz do grupy ryzyka, raz w roku badaj znamiona i zmiany u dermatologa.
Co dalej
Ranka, która nie goi się od miesiąca, albo szorstka, zgrubiała plamka na nasłonecznionej skórze wymaga obejrzenia w gabinecie i badania histopatologicznego: umów się do dermatologa lub chirurga onkologa. Jeśli chcesz szybko sprawdzić, jak pilna jest wizyta, sfotografuj zmianę przy dobrym świetle, najlepiej z monetą obok, żeby widać było wielkość zmiany, i pokaż ją dermatologowi mojaDerma podczas konsultacji online; lekarz oceni stopień pilności i wskaże, gdzie i jak szybko się zgłosić. Konsultacja online nie zastępuje badania w gabinecie. Raka kolczystokomórkowego od czerniaka czy raka podstawnokomórkowego ostatecznie odróżnia tylko badanie histopatologiczne, dlatego obserwowanie zmiany na własną rękę nie ma sensu. O tym, jak rozpoznawać niepokojące znamiona, piszemy osobno.






