Choroby skóryRak kolczystokomórkowy skóry: objawy, przyczyny i leczenie

Rak kolczystokomórkowy skóry: objawy, przyczyny i leczenie

Pokryty strupami owrzodziały guzek na skórze, typowy dla raka kolczystokomórkowego skóry.

Rak kolczystokomórkowy skóry (rak płaskonabłonkowy skóry, ang. squamous cell carcinoma, SCC) to drugi po raku podstawnokomórkowym najczęstszy nowotwór złośliwy skóry. Stanowi około 15–20% raków skóry. Rozwija się z keratynocytów, czyli komórek naskórka, i niemal zawsze powstaje na skórze przez lata eksponowanej na słońce: na twarzy, uszach, dolnej wardze, łysiejącej skórze głowy, grzbietach rąk i podudziach. Wykryty wcześnie jest wyleczalny u ponad 90% chorych. Zaniedbany nacieka głębiej, a przerzuty do węzłów chłonnych daje częściej niż rak podstawnokomórkowy.

Czym jest rak kolczystokomórkowy

Naskórek zbudowany jest głównie z keratynocytów, a jego środkową część tworzy warstwa kolczysta, od której rak wziął nazwę. Gdy promieniowanie UV uszkodzi DNA tych komórek, a mechanizmy naprawy zawiodą, komórki zaczynają dzielić się bez kontroli. Proces ten zwykle przebiega etapami:

  • Rogowacenie słoneczne (stan przedrakowy) – szorstkie, łuszczące się plamki na skórze uszkodzonej słońcem. Tylko część z nich przechodzi w raka, ale większość raków kolczystokomórkowych powstaje właśnie z nich.
  • Rak przedinwazyjny (in situ), którego postacią kliniczną jest choroba Bowena – komórki nowotworowe zajmują całą grubość naskórka, ale nie przekraczają błony podstawnej. Wygląda jak wolno rosnąca, czerwona, łuszcząca się plama. Rak inwazyjny rozwija się z około 5% takich ognisk.
  • Rak inwazyjny – komórki przekraczają błonę podstawną i naciekają skórę właściwą. Od tego momentu nowotwór może naciekać okoliczne tkanki i dawać przerzuty.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Najważniejszą przyczyną jest skumulowana przez całe życie dawka promieniowania ultrafioletowego: słońce oraz solarium. Ryzyko zwiększają także:

  • jasna karnacja (fototyp I i II: jasna skóra, blond lub rude włosy, niebieskie oczy, piegi) oraz oparzenia słoneczne, zwłaszcza w dzieciństwie;
  • wiek – najwięcej zachorowań przypada na siódmą i ósmą dekadę życia, ale chorują też młodsi;
  • praca lub hobby na świeżym powietrzu bez ochrony przed słońcem: rolnicy, sadownicy, pracownicy budowlani, rybacy, działkowcy. W niektórych krajach rak skóry u osób pracujących na słońcu jest uznawany za chorobę zawodową;
  • obniżona odporność – po przeszczepieniu narządu, przy przewlekłej białaczce limfocytowej, zakażeniu HIV lub długotrwałym leczeniu hamującym układ odpornościowy. U tych osób rak rozwija się częściej i przebiega agresywniej;
  • przewlekłe uszkodzenia skóry – blizny po oparzeniach, niegojące się od lat owrzodzenia (na przykład podudzi w przebiegu zespołu pozakrzepowego lub wyprysku zastoinowego), skóra po radioterapii, przewlekłe stany zapalne (na przykład toczeń krążkowy, przewlekłe przetoki);
  • zakażenie niektórymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), zwłaszcza na palcach, wokół paznokci i w okolicy narządów płciowych;
  • substancje rakotwórcze – arsen, smoła pogazowa, oleje mineralne, palenie tytoniu (zwłaszcza przy raku wargi);
  • promieniowanie jonizujące i rzadkie zespoły genetyczne (albinizm, skóra pergaminowata i barwnikowa, czyli xeroderma pigmentosum);
  • przebyty nowotwór skóry – każdy wcześniejszy rak podstawnokomórkowy, kolczystokomórkowy lub czerniak zwiększa ryzyko kolejnego nowotworu skóry.
Rak kolczystokomórkowy skóry: twardy, różowy guzek z ciemnym strupem w środkuRak kolczystokomórkowy na małżowinie usznej: owrzodzenie pokryte strupemRak kolczystokomórkowy na twarzy: niegojąca się, czerwona zmiana ze strupem

Jak wygląda rak kolczystokomórkowy

Wspólną cechą jest zmiana, która nie goi się przez wiele tygodni, powiększa się i łatwo krwawi. Może przyjmować kilka postaci:

  • szorstka, łuszcząca się, czerwona plama lub tarczka przypominająca rogowacenie słoneczne, ale grubsza, twardsza i tkliwa;
  • twardy, cielisty lub różowy guzek, czasem z rogowym czopem albo rogiem skórnym na szczycie;
  • owrzodzenie o nacieczonej podstawie i wałowatych, uniesionych brzegach, pokryte strupem, który po oderwaniu tworzy się na nowo;
  • brodawkowata, kalafiorowata narośl o nierównej powierzchni;
  • kopulasty guzek z kraterowatym zagłębieniem w środku, wyrastający w ciągu kilku tygodni – tak wygląda rogowiak kolczystokomórkowy, który obecnie klasyfikuje się jako odmianę tego raka i usuwa w całości.

Na powierzchni zmiany często widać rozszerzone naczynia krwionośne. Ból, pieczenie, mrowienie lub drętwienie pojawiają się rzadziej i mogą oznaczać, że nowotwór szerzy się wzdłuż nerwów; z taką zmianą trzeba zgłosić się do lekarza od razu. Rak może rozwinąć się także w obrębie starej blizny lub przewlekłej rany: nowe zgrubienie, guzek albo krwawienie w takim miejscu zawsze wymaga oceny dermatologa.

Rogowacenie słoneczne, rogowiak czy rak?

Te trzy zmiany wyglądają podobnie, a różnią się przebiegiem:

  • Rogowacenie słoneczne – płaskie, szorstkie jak papier ścierny plamki o średnicy kilku milimetrów, zwykle liczne. Wymagają leczenia i obserwacji, bo mogą przejść w raka.
  • Rogowiak kolczystokomórkowy – pojedynczy, kopulasty guzek z rogowym czopem, który rośnie bardzo szybko przez kilka tygodni i może ustąpić samoistnie. Ponieważ pod mikroskopem trudno odróżnić go od raka, usuwa się go w całości.
  • Rak kolczystokomórkowy – rośnie tygodniami lub miesiącami, twardnieje, ulega owrzodzeniu, krwawi i nie goi się. Wymaga wycięcia z marginesem.

Ostatecznie rozstrzyga badanie histopatologiczne. Łagodne zmiany, które również bywają mylone z rakiem, to między innymi rogowacenie łojotokowe (brodawka łojotokowa) i zwykła brodawka wirusowa.

Kiedy zgłosić się do lekarza

  • ranka, strupek lub owrzodzenie nie goi się dłużej niż 4 tygodnie albo goi się i wraca w tym samym miejscu;
  • ognisko rogowacenia słonecznego zgrubiało, zaczęło boleć lub krwawić;
  • na nasłonecznionej skórze pojawił się nowy, szybko rosnący guzek;
  • w starej bliźnie lub przewlekłej ranie powstało zgrubienie lub narośl;
  • zauważasz jakąkolwiek nową zmianę, a wcześniej chorowałeś(-aś) na nowotwór skóry albo masz obniżoną odporność.

Diagnostyka

Dermatolog ogląda zmianę i ocenia ją dermatoskopem, co pozwala odróżnić ją od wielu łagodnych narośli. Rozpoznanie potwierdza jednak wyłącznie badanie histopatologiczne. Małą zmianę wycina się w całości z marginesem w znieczuleniu miejscowym, z większej pobiera się wycinek z pogranicza guza i zdrowej skóry. Wynik określa, czy rak jest inwazyjny, jak głęboko nacieka, jaki jest stopień zróżnicowania komórek i czy margines jest wolny od nowotworu. Od tego zależą stopień zaawansowania i plan leczenia. Przy dużych, głębokich lub nawrotowych guzach, a także gdy węzły chłonne są powiększone, wykonuje się USG węzłów, czasem biopsję cienkoigłową i badania obrazowe.

Leczenie

Plan leczenia zależy od wielkości, umiejscowienia i głębokości guza, wyniku badania histopatologicznego oraz stanu zdrowia pacjenta. Standardem jest wycięcie chirurgiczne.

  • Wycięcie z marginesem zdrowej skóry (od kilku milimetrów do około 1 cm) – podstawowa metoda. Przy dużym ubytku ranę zamyka się płatem skórnym (plastyką miejscową) lub przeszczepem skóry. Usunięte tkanki bada się, aby potwierdzić, że marginesy są wolne od nowotworu.
  • Chirurgia mikrograficzna Mohsa – guz usuwa się warstwa po warstwie, od razu sprawdzając każdą pod mikroskopem. Stosowana na twarzy, uszach i wargach oraz przy guzach nawrotowych i o niewyraźnych granicach, bo oszczędza zdrową skórę; w Polsce jest dostępna tylko w niektórych ośrodkach.
  • Łyżeczkowanie z elektrokoagulacją lub krioterapia – standardowo przy raku przedinwazyjnym (in situ); przy raku inwazyjnym tylko wyjątkowo, przy bardzo małych, płytkich guzach niskiego ryzyka na tułowiu i kończynach, gdy wycięcie nie jest możliwe.
  • Leczenie miejscowe raka in situ – przy zmianach ograniczonych do naskórka lekarz może zastosować preparat nakładany na skórę, który niszczy zmienione komórki lub pobudza miejscową odpowiedź immunologiczną, albo terapię fotodynamiczną (substancja światłouczulająca i naświetlanie).
  • Radioterapia – gdy operacja nie jest możliwa, a także po operacji, jeśli nie udało się usunąć guza w całości albo zajęte były węzły chłonne.
  • Usunięcie węzłów chłonnych – gdy biopsja potwierdzi w nich przerzuty.
  • Leczenie systemowe – w rzadkich przypadkach raka zaawansowanego miejscowo lub z przerzutami odległymi onkolog stosuje immunoterapię (przeciwciała pobudzające układ odpornościowy do zwalczania nowotworu) lub chemioterapię.

Rokowanie

Rak kolczystokomórkowy skóry rokuje dobrze: pięć lat od rozpoznania przeżywa ponad 90% chorych, a większość wcześnie wykrytych guzów udaje się wyleczyć jednym zabiegiem. Przerzuty, najczęściej do okolicznych węzłów chłonnych, pojawiają się u około 3–5% chorych, ale znacznie pogarszają szanse wyleczenia. Gorzej rokują guzy o średnicy powyżej 2 cm lub grubości powyżej 2 mm, guzy na wardze i uchu, nawrotowe, powstałe w bliźnie lub owrzodzeniu, naciekające nerwy oraz raki u osób z obniżoną odpornością. Około połowa osób z grupy wysokiego ryzyka (na przykład z obniżoną odpornością lub po kilku nowotworach skóry) zachoruje na kolejnego raka kolczystokomórkowego w ciągu 5 lat. Stąd znaczenie kontroli po leczeniu.

Kontrola po leczeniu

Na wizytach kontrolnych lekarz ogląda bliznę po wycięciu, całą skórę i okoliczne węzły chłonne, czasem uzupełniając badanie o USG. Częstość wizyt zależy od zaawansowania i stopnia zróżnicowania guza: zwykle co 3–6 miesięcy przez pierwsze 2 lata (przy guzach wysokiego ryzyka częściej, nawet co 1–3 miesiące), co 6–12 miesięcy przez kolejne 3 lata, później raz w roku. Osoby po przebytym raku skóry powinny też co miesiąc same oglądać całą skórę.

Profilaktyka

  • Codziennie nakładaj na odsłoniętą skórę krem z filtrem o szerokim spektrum (UVA i UVB) SPF 50+, a przebywając na słońcu, nakładaj kolejną warstwę co 2 godziny.
  • Unikaj słońca między godziną 11 a 15, noś kapelusz z rondem, okulary i odzież zakrywającą ramiona i kark. Promienie UV przechodzą przez chmury.
  • Nie korzystaj z solarium.
  • Lecz rogowacenie słoneczne, zamiast czekać, aż przejdzie w raka.
  • Raz w miesiącu oglądaj całą skórę, a jeśli należysz do grupy ryzyka, raz w roku badaj znamiona i zmiany u dermatologa.

Co dalej

Ranka, która nie goi się od miesiąca, albo szorstka, zgrubiała plamka na nasłonecznionej skórze wymaga obejrzenia w gabinecie i badania histopatologicznego: umów się do dermatologa lub chirurga onkologa. Jeśli chcesz szybko sprawdzić, jak pilna jest wizyta, sfotografuj zmianę przy dobrym świetle, najlepiej z monetą obok, żeby widać było wielkość zmiany, i pokaż ją dermatologowi mojaDerma podczas konsultacji online; lekarz oceni stopień pilności i wskaże, gdzie i jak szybko się zgłosić. Konsultacja online nie zastępuje badania w gabinecie. Raka kolczystokomórkowego od czerniaka czy raka podstawnokomórkowego ostatecznie odróżnia tylko badanie histopatologiczne, dlatego obserwowanie zmiany na własną rękę nie ma sensu. O tym, jak rozpoznawać niepokojące znamiona, piszemy osobno.

Najczęściej zadawane pytania

Czy rak kolczystokomórkowy skóry jest groźny?
Tak, to nowotwór złośliwy, który może naciekać głębsze tkanki i dawać przerzuty do węzłów chłonnych. Jednocześnie wcześnie wykryty jest w większości przypadków wyleczalny: pięć lat od rozpoznania przeżywa ponad 90% chorych, a przerzuty, głównie do węzłów chłonnych, pojawiają się u około 3–5%. Liczy się czas: niegojąca się zmiana powinna trafić do dermatologa w ciągu kilku tygodni.
Czym różni się rak kolczystokomórkowy od podstawnokomórkowego i czerniaka?
Rak podstawnokomórkowy jest częstszy (około 80% raków skóry), rośnie wolniej i niemal nigdy nie daje przerzutów. Rak kolczystokomórkowy rośnie szybciej i częściej daje przerzuty do węzłów chłonnych, dlatego wycina się go z szerszym marginesem. Czerniak powstaje z komórek barwnikowych, zwykle jest brązowy lub czarny i jest najgroźniejszy z tych trzech. Gołym okiem i dermatoskopem można je tylko podejrzewać; rozróżnia je badanie mikroskopowe wyciętej zmiany.
Czy rogowacenie słoneczne to już rak?
Nie, to stan przedrakowy: szorstkie, łuszczące się plamki na skórze uszkodzonej słońcem. Tylko część ognisk przechodzi w raka kolczystokomórkowego, ale nie da się przewidzieć, które, więc rogowacenie słoneczne się leczy i obserwuje. Ognisko, które zgrubiało, boli lub krwawi, trzeba pilnie pokazać lekarzowi.
Jak szybko rośnie rak kolczystokomórkowy?
Zwykle w ciągu tygodni lub miesięcy: szybciej niż rak podstawnokomórkowy, ale na tyle wolno, że bywa lekceważony jako niegojący się strupek. Rogowiak kolczystokomórkowy, obecnie klasyfikowany jako odmiana tego raka, może urosnąć do 1–2 cm w ciągu kilku tygodni. Szybki wzrost, ból i krwawienie to sygnały, by nie zwlekać z wizytą.
Czy raka kolczystokomórkowego można leczyć bez operacji?
Tylko w wybranych sytuacjach. Zmiany ograniczone do naskórka (rak in situ) można leczyć preparatami nakładanymi na skórę, terapią fotodynamiczną, krioterapią lub łyżeczkowaniem, a u osób, u których operacja jest niemożliwa, stosuje się radioterapię. Rak inwazyjny wymaga wycięcia z marginesem, bo tylko badanie całego wyciętego guza pozwala ocenić, czy usunięto go w całości. O metodzie decyduje lekarz po badaniu histopatologicznym.
Czy rak kolczystokomórkowy wraca po wycięciu?
Prawidłowo wycięty guz o niskim ryzyku rzadko daje wznowę miejscową, czyli nawrót w tym samym miejscu, ale osoby, które go przebyły, częściej chorują na kolejne nowotwory skóry: w grupie wysokiego ryzyka, na przykład przy obniżonej odporności, około połowa zachoruje ponownie w ciągu 5 lat. Po leczeniu konieczne są regularne kontrole dermatologiczne, comiesięczne samobadanie skóry i konsekwentna ochrona przed słońcem.
Czy rak kolczystokomórkowy jest dziedziczny?
Sam rak zwykle nie jest dziedziczony. Dziedziczy się natomiast jasną karnację i skłonność do oparzeń słonecznych, a to one zwiększają ryzyko; z tego powodu raki skóry często występują rodzinnie. Rzadkie zespoły genetyczne, takie jak albinizm czy skóra pergaminowata i barwnikowa, znacznie zwiększają wrażliwość na promieniowanie UV i wymagają szczególnej ochrony od dzieciństwa.
Czy dermatolog online może rozpoznać raka kolczystokomórkowego?
Na podstawie zdjęć i opisu dermatolog może ocenić, czy zmiana jest podejrzana i jak pilnie wymaga biopsji, ale samego rozpoznania nie da się postawić zdalnie: potwierdza je wyłącznie badanie histopatologiczne wyciętej zmiany lub wycinka. Konsultacja online służy do szybkiej oceny pilności i wskazania, gdzie się zgłosić; nie zastępuje badania w gabinecie.
Wciąż niepewny?

Dermatolog przygotuje plan dopasowany do Twojej skóry.

Nie kolejny krem z apteki — diagnoza certyfikowanego specjalisty i osobisty plan leczenia w ciągu 24 godzin.

Rozpocznij konsultację
Osobisty plan leczenia
24 h
Diagnoza
Plan leczenia
Zalecenia
mojaDerma
Certyfikowany dermatolog

Autor artykułu

Anna Tunkeviča

Weryfikacja medyczna

Kamila Poborca(Dermatolog)

Inne nasze artykuły

Ciemieniucha u 2-miesięcznego niemowlęcia: żółte, tłuste łuski na owłosionej skórze głowy

Ciemieniucha u niemowlaka: przyczyny, objawy i pielęgnacja

Ciemieniucha to łagodna postać łojotokowego zapalenia skóry u niemowląt. Skąd się bierze, jak bezpiecznie usuwać łuski i kiedy pokazać dziecko lekarzowi.

Trądzik odwrócony (hidradenitis suppurativa): objawy, przyczyny i leczenie

Trądzik odwrócony (HS): bolesne guzki i ropnie pod pachami i w pachwinach, które wciąż wracają. Przyczyny, stadia Hurleya, czym różni się od czyraka, leczenie.

Prosaki (milia): skąd się biorą i jak je bezpiecznie usunąć

Białe grudki pod oczami lub na policzkach? Prosaki (milia) to niegroźne torbiele keratynowe. Sprawdź, skąd się biorą, czy znikają same i jak je usunąć.

Rozstępy: przyczyny, rodzaje i jak je zmniejszyć

Rozstępy: skąd się biorą na brzuchu, udach i piersiach, czym różnią się czerwone od białych, kiedy mogą oznaczać chorobę i które metody naprawdę je zmniejszają.